Biskupi w Unii Europejskiej apelują w sprawie AI. Konkretne postulaty

Sztuczna inteligencja nie może prowadzić do dyskryminacji, manipulacji ani sprowadzania człowieka do zbioru danych czy towaru. Powinna służyć godności osoby ludzkiej, dobru wspólnemu i pokojowi – podkreślili biskupi reprezentujący episkopaty krajów Unii Europejskiej w deklaracji przyjętej podczas jesiennego zgromadzenia Komisji Episkopatów Wspólnoty Europejskiej (COMECE) w Brukseli. Zaapelowali do instytucji unijnych o odpowiedzialne kształtowanie rozwoju sztucznej inteligencji, ochronę demokracji i praworządności oraz promowanie zasad etycznych na forum międzynarodowym.

Deklaracja zatytułowana „Odpowiedzialność Europy w dobie sztucznej inteligencji. Apel o ochronę osoby ludzkiej” została przyjęta 16 października, na zakończenie jesiennego zgromadzenia plenarnego COMECE, które odbywało się w Brukseli w dniach 14-16 października pod hasłem „Magnifica humanitas: Europa, godność człowieka i dobro wspólne”.

Biskupi wskazali, że sztuczna inteligencja stwarza istotne możliwości wspierania integralnego rozwoju człowieka i dobra wspólnego, jednak jej szybki rozwój rodzi jednak poważne pytania antropologiczne, etyczne, społeczne i prawne, których nie można rozstrzygać wyłącznie na podstawie kryteriów technologicznych i ekonomicznych.

– Ludzkość znajduje się w decydującym momencie, w którym postęp technologiczny musi być ukierunkowany przez odnowione zobowiązanie na rzecz godności każdej osoby, sprawiedliwości i braterstwa – napisali biskupi w deklaracji.

Hierarchowie wyrazili przekonanie, że rozwój sztucznej inteligencji nie jest wyłącznie kwestią technologiczną czy gospodarczą, ale dotyczy również tego, jak rozumiemy człowieka, jego wolność, godność i miejsce w społeczeństwie. Zdaniem biskupów o kierunku rozwoju nowych technologii nie mogą decydować jedynie ich możliwości ani interesy ekonomiczne.

Autorzy dokumentu odwołują się do chrześcijańskiej wizji człowieka, stworzonego na obraz i podobieństwo Boga, przywołując w tym kontekście pierwszą encyklikę Leona XIV „Magnifica humanitas”. Papież przypomina w niej o pilnym obowiązku pozostawania głęboko ludzkimi i potrzebie ochrony wielkości człowieczeństwa, której żadna maszyna nie jest w stanie zastąpić.

Biskupi zwracają uwagę, że rozwój AI może przynosić korzyści, ale nie powinien przesłaniać wyjątkowości osoby ludzkiej. W deklaracji ostrzegają przed sytuacją, w której człowiek byłby traktowany przede wszystkim jako źródło danych, przedmiot analizy lub towar - technologia powinna wspierać ludzką podmiotowość, a nie ją ograniczać czy zastępować.

Z tego wynika pierwszy z ośmiu postulatów dokumentu: godność człowieka i jego podmiotowość muszą pozostać nadrzędne. W praktyce oznacza to konieczność takiego projektowania i stosowania systemów AI, aby ludzie zachowywali możliwość podejmowania decyzji i nie tracili wpływu na sprawy dotyczące ich życia.

Drugą zasadą jest podporządkowanie innowacji technologicznych dobru wspólnemu, solidarności, pomocniczości, trosce o stworzenie i sprawiedliwości. Biskupi wskazują w ten sposób, że rozwój sztucznej inteligencji należy oceniać nie tylko według kryterium wydajności czy zysku, ale również z perspektywy jego skutków społecznych.

Istotne jest to, kto korzysta z nowych możliwości, a kto ponosi związane z nimi koszty. Technologie cyfrowe mogą ułatwiać dostęp do wiedzy, wspierać rozwój gospodarczy i pomagać w rozwiązywaniu problemów społecznych, mogą jednak również pogłębiać nierówności, jeśli ich korzyści będą dostępne przede wszystkim dla najbogatszych państw, przedsiębiorstw i grup społecznych.

Dlatego COMECE postuluje sprawiedliwy dostęp do korzyści płynących z AI oraz odpowiedzialne zarządzanie wspólnymi zasobami cyfrowymi i technologicznymi. Zasada pomocniczości wskazuje przy tym na potrzebę takiego podziału odpowiedzialności, aby decyzje podejmowano na właściwym poziomie, z poszanowaniem roli osób, wspólnot i instytucji.

Trzeci postulat dotyczy odpowiedzialności, przejrzystości i rozliczalności. Sam fakt, że decyzję podjął algorytm, nie może zwalniać ludzi i instytucji z odpowiedzialności za jej konsekwencje. Biskupi opowiadają się za takim zarządzaniem AI, które pozwala ustalić, kto odpowiada za jej zastosowanie i skutki.

Przeciw dyskryminacji, manipulacji i zagrożeniom dla demokracji

Kolejna zasada głosi, że sztuczna inteligencja nie może stać się źródłem dyskryminacji, wykluczenia ani manipulacji. To postulat istotny np. w kontekście wykorzystywania algorytmów do analizowania danych o ludziach, podejmowania decyzji dotyczących ich życia czy kształtowania przekazów informacyjnych.

Biskupi nie ograniczają swojej refleksji do indywidualnego użytkownika technologii, zwracając uwagę również na jej wpływ na życie społeczne i polityczne: wśród ośmiu zasad znalazła się ochrona demokracji i praworządności. Oznacza to, że rozwój AI powinien być oceniany także pod kątem tego, czy nie osłabia instytucji demokratycznych, nie podważa praw obywateli i nie sprzyja manipulowaniu opinią publiczną.

Autorzy deklaracji wskazują zarazem, że wspólne zasoby cyfrowe i technologiczne wymagają odpowiedzialnego zarządzania, przy czym nie chodzi tylko o indywidualną etykę twórców i użytkowników, ale również o odpowiednie ramy instytucjonalne, przejrzyste zasady oraz ochronę praw człowieka.

Ósmą zasadą jest wezwanie, by sztuczna inteligencja przyczyniała się do pokoju i ludzkiego braterstwa. Biskupi wpisują tym samym debatę o nowych technologiach w szerszą refleksję nad odpowiedzialnością za społeczeństwo i przyszłość świata: technologia nie powinna pogłębiać podziałów ani służyć szkodliwym celom, tylko wspierać współpracę i pokojowe współistnienie.

Europa powinna współtworzyć rozwój AI

Biskupi uznali dotychczasowe działania podejmowane w celu regulowania sztucznej inteligencji, a zarazem wezwali Unię Europejską do objęcia w tej dziedzinie wiodącej roli, zgodnej z wartościami i misją, na których opiera się europejski projekt. „Europa powinna działać z pilnością, ambicją i odpowiedzialnością” – podkreślili. UE nie może ograniczać się do reagowania na technologie rozwijane gdzie indziej. Powinna wzmacniać własne kompetencje cyfrowe oraz uczestniczyć w badaniach, projektowaniu i rozwoju systemów AI, promując rzeczywiście skoncentrowaną na człowieku wizję technologii – deklaracja wskazuje na potrzebę rozwijania europejskiego potencjału technologicznego i udziału w kształtowaniu kierunków innowacji. Biskupi łączą tę ambicję z postulatem ochrony praw człowieka i sprawiedliwego dostępu do korzyści, jakie przynosi rozwój AI.

Europa powinna również odgrywać pozytywną i wiodącą rolę w międzynarodowej współpracy oraz tworzeniu zasad zarządzania sztuczną inteligencją. Ma to służyć zapobieganiu szkodliwym zastosowaniom technologii, ochronie praw człowieka, pokojowi i trosce o wspólny dom.

Odpowiedzialność za realizację tych postulatów nie spoczywa wyłącznie na instytucjach publicznych, ale również na przedsiębiorstwach, organizacjach pośredniczących, środowiskach edukacyjnych i obywatelach. Biskupi zaznaczają, że rozwój AI wymaga współpracy różnych podmiotów, a jego skutki wykraczają daleko poza sektor technologiczny.

Deklarację zamyka wezwanie, by przyszłość sztucznej inteligencji kształtować nie tylko na podstawie tego, co technologia potrafi zrobić, ale także tego, czego wymagają godność człowieka, odpowiedzialność, solidarność i braterstwo. – Sztuczna inteligencja musi pozostać narzędziem służącym osobie ludzkiej, dobru wspólnemu i pokojowi – podsumowali biskupi. Zapewnili, że Kościół katolicki będzie nadal towarzyszył Unii Europejskiej w działaniach na rzecz ochrony człowieka w epoce sztucznej inteligencji.

Encyklika papieża w centrum obrad

Jednym z najważniejszych wydarzeń zgromadzenia była brukselska prezentacja encykliki „Magnifica humanitas”. Spotkanie zorganizowane 14 października w Kaplicy dla Europy zgromadziło przedstawicieli Stolicy Apostolskiej i instytucji unijnych, polityków, ekspertów zajmujących się sztuczną inteligencją oraz dziennikarzy.

Główną prelekcję wygłosił abp Paul Tighe, sekretarz Dykasterii ds. Kultury i Edukacji. Następnie odbyła się debata z udziałem europosłów Antonelli Sberny i Michaela McNamary, Anny A. MacMillan z Domus Communis Foundation oraz Enrica Rubboliego, założyciela i dyrektora generalnego firmy Mintlayer. Dyskusję moderował Leonardo Cervera-Navas, sekretarz generalny Europejskiego Inspektora Ochrony Danych.

Podczas zgromadzenia biskupi rozmawiali również z kard. Jean-Markiem Noëlem Aveline’em, przewodniczącym Konferencji Episkopatu Francji, o misji Kościoła w Europie w kontekście niedawnej podróży apostolskiej Leona XIV do Francji, ze szczególnym uwzględnieniem działań na rzecz pokoju w Europie i na świecie.

Swoimi doświadczeniami dotyczącymi przedstawiania instytucjom unijnym potrzeb kobiet i mężczyzn mierzących się z wyzwaniami związanymi z rodziną, ciążą i ochroną życia podzieliły się Maria Torrego z Fundación Redmadre oraz Ségolène du Closel z organizacji Oneofuseu.

Przedmiotem kolejnej dyskusji były etyczne i zrównoważone inwestycje. Jean-Baptiste de Franssu, przewodniczący rady kolegialnej Collège des Bernardins i były prezes Instytutu Dzieł Religijnych (IOR), mówił o łączeniu rentowności finansowej z pozytywnym oddziaływaniem na społeczeństwo, środowisko i sposób zarządzania, szczególnie w obecnej sytuacji geopolitycznej.

Apel o pokój i modlitwa za papieża

W wystąpieniu otwierającym zgromadzenie przewodniczący COMECE bp Mariano Crociata wskazywał na znaczenie encykliki „Magnifica humanitas” oraz papieskiego przemówienia wygłoszonego w Metzu podczas podróży do Francji. Podkreślił potrzebę łączenia odkrywania chrześcijańskich korzeni Europy z otwartością na dialog z innymi. Zwrócił też uwagę na wyzwania związane z wojną, migracją, zmianami klimatycznymi, bezpieczeństwem żywnościowym i wodnym, wpływem mediów społecznościowych na młodych oraz rozwojem sztucznej inteligencji.

Biskupi wyrazili także solidarność z Leonem XIV, życząc mu szybkiego powrotu do zdrowia po operacji. Przekazali papieżowi telegram z zapewnieniem o modlitwie za pośrednictwem nuncjusza apostolskiego przy Unii Europejskiej abp. Bernardita Cleopasa Auzy.

W ramach zgromadzenia 15 października odprawiono Mszę św. za Europę w kościele Notre-Dame des Victoires au Sablon w Brukseli. Liturgii przewodniczył bp Mariano Crociata, a śpiew prowadził polski chór Domino Cantus.

Kolejne zgromadzenie plenarne COMECE zaplanowano na 21–24 kwietnia 2027 r. w Brukseli.

Źródło: KAI

Pach