Otwarto portal wiedzy o ofiarach sowieckich wywózek

Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku wraz z gdańskim Muzeum II Wojny Światowej wspólnie uruchomiły portal z archiwalnymi dokumentami. Zbiory zawierają m.in. listy osób wywiezionych z polskich terenów przez carat a potem Sowietów. Rodziny mogą znaleźć tam cenne informacje o swoich deportowanych przodkach. Ogromna większość materiałów jest prezentowana po raz pierwszy.

Portal nosi nazwę „Z archiwów środkowoazjatyckich”. Na stronie udostępniono dokumenty z zasobów Kazachstanu, Uzbekistanu i Kirgistanu, a dotyczące m.in. sowieckich deportacji obywateli II Rzeczypospolitej, represji oraz formowania Armii Andersa. „Współpraca z historykami i archiwistami z Azji Środkowej pozwoliła dotrzeć do źródeł, które przez lata były trudno dostępne dla polskich badaczy” – napisano na stronie Muzeum Sybiru.

Witryna umożliwia przeglądanie dokumentów online bez konieczności prowadzenia kwerend bezpośrednio w archiwach Azji Środkowej. Z zasobów mogą korzystać zarówno historycy, jak i osoby poszukujące informacji o losach swoich rodzin. Można wyszukiwać konkretne imiona i nazwiska (są ich setki tysięcy), miejscowości oraz inne dane dotyczące miejsca katorgi.

Inicjatorzy przedsięwzięcia udostępnili do wglądu dekrety, rozkazy, instrukcje i zarządzenia zarówno centralnych, rosyjskich i sowieckich władz, jak i lokalnego kierownictwa administracji i służb obwodowych oraz republikańskich. Dotyczą one przesiedleń, deportacji, repatriacji i pobytu ludności polskiej, ich pracy, zaopatrzenia i kontroli, a także opieki nad nimi. Część udostępnionych dokumentów stanowią różnorodne spisy polskich rodzin mieszkających w poszczególnych miejscowościach.

Materiały historyczne mają różny charakter. Przede wszystkim dokumentują rozmiar represji, jakich doznała ludność polska podczas wywózek. Dotyczą Polaków zesłanych i deportowanych na stepy Azji Wschodniej (XIX i XX wiek). Szczególnie wielu naszych rodaków wywieźli tam Sowieci. Najpierw podczas „operacji polskiej NKWD” (1936 – 1938) a potem podczas pierwszej okupacji sowieckiej w latach 1940 – 1941. W bydlęcych wagonach do Azji wschodniej deportowano setki tysięcy naszych rodaków. Wielu z nich podczas katorgi zmarło lub zostało zamordowanych.

Portal „Z archiwów środkowoazjatyckich” mógł powstać dzięki nawiązanej wcześniej współpracy Muzeum Pamięci Sybiru i Muzeum II Wojny Światowej oraz przy pomocy innych polskich oraz środkowoazjatyckich instytucji. Prezentowane na portalu dokumenty w większości zostały wytworzone przez miejscowe władze i instytucje rosyjskie lub sowieckie. Zarówno przedstawiciele administracji, jak i służb bezpieczeństwa stale monitorowali obecność Polaków, których uważano za nieprzyjaznych, a nawet wrogich moskiewskiej władzy. Portal „Z archiwów środkowoazjatyckich” dostępny jest pod adresem: www.dokumentyzazji.pl

Wiele materiałów dotyczących sowieckich wywózek w ciągu ostatnich kilkunastu lat pozyskała również z archiwów państw Azji Wschodniej prokuratura białostockiego oddziału IPN. Od wielu lat prowadzi ona śledztwo w sprawie deportacji. Instytut niedawno uruchomił stronę internetową „indeks poszukiwanych” (https://indeksrepresjonowanych.pl/) z wyszukiwarką.

Polacy wywiezieni przez Sowietów do Kazachstanu bardzo wiele wycierpieli. – Trafiliśmy do kołchozu Konstantinowka w Pietropawłowskiej Obłasti w Kazachstanie. Zaraz po transporcie wrzucono nas do nieogrzewanego magazynu zbożowego. Dobrze, że mama zabrała ze sobą z domu puchową kołdrę, bo mogła nią nas owinąć – inaczej byśmy zamarzli. Nikt ze strażników kołchozowych naszym losem się nie przejmował, byliśmy dla nich wrogami ludu, którzy powinni, jak nam często powtarzali, „zdechnąć” – powiedziała dla PCh24.pl pani Jadwiga Suchowierska z domu Sidz, wywieziona do Kazachstanu jako dziecko w lutym 1940 roku.

Adam Białous