Polski i chrześcijański patriotyzm

Patriotyzm łączy się z pojęciem ojczyzny. Oznacza taką postawę, w której następuje związanie życia jednostki z ojczyzną, co łączy się z troską o jej dobro, rozwój i przyszłość.

Błogosławiony Wincenty Kadłubek (ok. 1150 – 1223) w „Kronice Polskiej” , pisał: „Tylko Wiara zamyka i otwiera, rozszerza i ogranicza, wzmacnia i zachowuje państwa. Ona jedynie uczy nie tylko królestwa, lecz i samych królów zarówno rządzić, jak być rządzonymi. Ona jedynie jest światłem w ciemności, promieniem słonecznym podczas pogody, ciszą wśród burzy, bezpieczeństwem pośród ciszy. Ona jedynie jest ostoją praw królewskich, koroną głowy królewskiej, w koronie klejnotem nad klejnoty, skarbem ponad skarby, największą ze wszystkich świetności. Gdy ona zgaśnie, wszelka przyjaźń, wszelka wspólnota, wszelkie przymierze, wszelkie zobowiązania, wszelka życzliwość, wszelka wreszcie i ozdoba, i moc cnót wszystkich słabnie i ginie. Bez wiary kto był kimś, staje się nikim, ponieważ sprawiedliwy żyje z wiary, która im dzisiaj rzadsza, tym jest milsza”.  

a. Porządek religijno-moralny dla narodu

Kościół i naród są rzeczywistościami autonomicznymi, jednakże nawzajem się przenikającymi i dopełniającymi. Kościół wpływa bezpośrednio na dziedzinę zbawienia, a jedynie pośrednio na byt narodu. Wspiera on jednak jego świadomość, podmiotowość, godność, rozwój moralny, umacnia jedność. W narodzie wszystkie sakramenty znajdują realizację swego społecznego wymiaru.

Elementem teologicznej perspektywy narodu jest ujmowanie go w świetle Kościoła. Dla Jana Pawła II jest sprawą oczywistą, iż Kościół nie jest wspólnotą samą dla siebie. Jest on zawsze dla człowieka. Tę prawdę papież wyraża jednoznacznie w encyklice Redemptor hominis, stwierdzając: „Człowiek bowiem jest pierwszą i podstawową drogą Kościoła”  (RH, 14). Ponieważ człowieka należy ujmować zawsze zarówno jako jednostkę, ale i członka wspólnoty osób, można powiedzieć, iż Kościół jest także dla narodu, jako szczególnej wspólnoty osób. W tym sensie należy rozumieć słowa Jana Pawła II, skierowane do Polaków: „Wiemy przecież, że za przedziwnym zrządzeniem Bożej Opatrzności weszliśmy jako Naród na arenę historii świata poprzez chrzest święty. Tak więc dzieje naszego Narodu, bogate i trudne dzieje, narodziły się poprzez chrzest i w chrzcie narodził się nasz polski Naród”.

Z takiej koncepcji narodu rodził się postulat szczególnego akcentowania porządku religijno-moralnego w rozwoju narodu. Kościół winien stać na straży jego rozwoju. Jednak zewnętrzne przekształcanie struktur społecznych nie należy do zadań Kościoła. Powinien On natomiast zachować transcendentny charakter w stosunku do doczesności narodu.

Nie umniejsza to jednak w żaden sposób rangi i znaczenia ethosu w życiu narodu chrześcijańskiego, który wezwany jest do szczególnego świadectwa w tym względzie. W ciągu historii miejsce chrześcijańskiego ethosu w życiu narodu polskiego ulegało zmianom. W okresie renesansu ethos polski był w dużej mierze niezależny od chrześcijańskiego. W wieku XVIII zależność ta była już bardziej widoczna, lecz przybrała formę zdeformowanej zaściankowości, mentalności na wpół magicznej, „parafialnej”. Myśl i działalność niektórych przedstawicieli duchowieństwa Oświecenia (np. Staszica, Kołłątaja) budziła nowe relacje, aktywizując Kościół do uczestnictwa w budowaniu narodowej kultury. Podobnie w okresie rozbiorów, jak i później okupacji hitlerowskiej i sowieckiej, Kościół odegrał ważną rolę jako strażnik ethosu narodowego, z jego świadomością własnej odrębności i godności. Duży był w tym udział tradycji romantycznych, które długo odnajdywały swe szczególne miejsce w tworzeniu kultury duchowej Polski.

Świadomość  kościelno-narodowej tożsamości pozwalała społeczności wiernych spojrzeć na dzieje Polski w ścisłej jedności z własnym życiem religijno-moralnym. Ks. Hieronim Kajsiewicz (1812 – 1873), zmartwychwstaniec, przyczyny upadku państwa polskiego upatrywał w stanie moralnym wiernych. Mówił, że „Dzieje ludzkie są dziejami grzechów i chłosty za nie” .

Najgłębsze źródła utraty narodowej wolności mają wymiar religijny, zarówno w posłannictwie wewnętrznym (osłabienie wiary katolickiej i rozluźnienie związków narodu z Kościołem i Stolicą Apostolską), jak i zewnętrznym (brak zaangażowania w obronę wiary świętej, zaniedbanie głoszenia Ewangelii w krajach ościennych, wysuniętych na wschód i północ oraz porzucenie starań o przyłączenie odszczepieńców do jedności z Kościołem rzymskokatolickim).

Szczególną rolę w spojrzeniu na naród złączony z życiem Kościołem odegrali święci. Jan Paweł II poprzez kolejne kanonizacje łączy poszczególne okresy dziejów poszczególnych narodów ze znakami wybitnej obecności wiary i religii w życiu całych społeczeństw.

Rozwój teologii narodu wydaje się być uwarunkowany szeregiem czynników społecznych i historycznych, które oddziaływały na rozwój całej kultury danego społeczeństwa. Chociaż samo pojęcie pojawiło się stosunkowo dawno, to było najczęściej wyrazem indywidualnej refleksji poszczególnych pasterzy Kościoła czy myślicieli katolickich. Próbę metodologicznego usystematyzowania tej dziedziny teologii podjęło się jednak dopiero polskie środowisko teologiczne m.in. w połowie lat '70 XX wieku powołując do istnienia katedrę teologii historii (na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim). W zasadzie nie znajduje ona odpowiednika w Kościele poza Polską, wydaje się być polskim fenomenem. W teologii Kościoła w krajach Europy zachodniej teologia historii najczęściej zainteresowana jest instytucją państwową.

b. Polskie rozumienie patriotyzmu

Cyprian Kamil Norwid w 1882 r. z goryczą pisał o współczesnej mu Europie: „(…) jest to stara wariatka i pijaczka, która co kilka lat robi rzezie i mordy bez żadnego rezultatu cywilizacyjnego, ni moralnego. Nic postawić nie umie – głupia jak but, zarozumiała, pyszna i lekkomyślna”. W XX wieku słowa te tragicznie potwierdził m. in. bolszewicki i hitlerowski totalitaryzm, poświęcenie przez Zachód dobru własnej polityki – Czechosłowacji w 1938 r., Polski w 1939 r., małych i średnich narodów Europy w Jałcie, w 1945 r., Węgier w 1956 r., Czechosłowacji w 1968 r. itd. Zasadniczy zarzut poety, gdy mówił o Europie, dotyczył braku szacunku i troski o rozwój najważniejszego jej bogactwa, jakim były kultury narodowe i zachowanie bytu poszczególnych ludów. A patriotyzm, który dewaluował się w Europie, rozwijał się w innych częściach świata.

Źródłosłów słowa „patriotyzm” wiąże się z greckim określeniem patriotes, które dotyczy społeczności jednojęzykowej na małym terytorium, chociaż niektórzy wiążą je ze słowem łacińskim patria – co oznaczałoby raczej „ojcowiznę”  lub „dziedzictwo”. Jest słowem należącym do zakresu uczuć, emocji i woli, a nie wiedzy czy praktyki. Podstawowy obszar osobowy patriotyzmu zakreśla odpowiedź na pytanie: „kim się czujesz? z kim jesteś?”. Jest ono z konieczności wieloznaczne, gdyż wyraża przywiązanie do narodu, czy państwa, co jest niezwykle trudno zdefiniować przy wspomnianej już wieloznaczności pojęcia „naród”.

Patriotyzm łączy się z pojęciem ojczyzny. Oznacza taką postawę, w której następuje związanie życia jednostki z ojczyzną, co łączy się z troską o jej dobro, rozwój i przyszłość. Początek tego związku sięga życia rodzinnego. Jak zauważył wybitny polski filozof ks. Konstanty Michalski: „Żywymi cegiełkami olbrzymiego domu ojczyzny, jaki obecnie budujemy, są polskie rodziny. Jeżeliby się nam zaczęły rozkładać te żywe cegiełki, nie na wiele by się nam przydały i mądrze obmyślane konstytucja państwowa i dobre, sprawne rządy”.

Patriotyzm, który zawiera w sobie odpowiedź na pytanie o rodzaj owych relacji, był w przeszłości określany jako cnota chrześcijańska. Z jednej strony pisano o nim, jako o naturalnym uczuciu, jakie rodzi się w wyniku trwania w danej społeczności, a z drugiej strony podkreślano, że „Bóg tego chce; bo patriotyzm jest wspaniałym i wonnym kwiatem natury ludzkiej; bo patriotyzm ukazuje się nam jako cnota, tak wielka, tak szlachetna, że staje obok miłości Boga i miłości synowskiej”.  

Jako element sprawiedliwości patriotyzm ma swe źródło przede wszystkim w woli człowieka, jest jej sprawnością, pozwalającą na szybkie i chętne podjęcie obowiązków względem ojczyzny. Nie jest więc uczuciem, chociaż ono może przyczyniać się pozytywnie do podjęcia i kontynuowania działań. Patriotyzm jest szczególną sprawiedliwością, gdyż inaczej niż w sprawiedliwości wymiennej, w której dług jest ściśle określony, w patriotyzmie jesteśmy „winni”  ojczyźnie wszystko, czym jesteśmy i nie potrafimy nigdy w pełni naszego długu wobec niej spłacić. Ponadto ojczyzna nie jest obcym względem jednostki kontrahentem (jak w sytuacji sprawiedliwych roszczeń), lecz jest większą całością, którą ją ogarnia jako swą część. Patriotyzm nie pozwala również na pogwałcenie zasad sprawiedliwości uniwersalnej, należnej każdemu człowiekowi. Ojczyzna jest bowiem nierozerwalną częścią większej całości, i niemożliwe jest całkowite odłączenie jej od niej. Stąd sprawiedliwość względem narodu wymaga od nas więcej w stosunku do ojczyzny, ale nie znosi obowiązków wobec innych. Podobnie jak patriotyzm nie zaprzecza miłości uniwersalnej, a nawet ją wzmaga.

Z patriotyzmem łączyła się gotowość do ponoszenia ofiary na rzecz dobra wspólnego narodu. Arcybiskup Lwowa Józef Bilczewski, w 1923 roku, w swoim ostatnim przed śmiercią liście pasterskim napisał m.in.: „że cnoty obywatelskiej szczytem jest brać z ojczyzny jak najmniej, a oddawać jej z siebie, ze swego dorobku codziennego w dwójnasób i dziesięciokrotnie za wszystko, co się ze wspólnego jej skarbca narodowego, państwowego wzięło i wciąż bierze”.  

Patriotyzm, jako cnota i postawa podkreślająca wartość narodu, był często w historii atakowany, zwłaszcza gdy chodziło o niszczenie poczucia więzi i siły narodowej. Ośmieszanie postaw patriotycznych, ograniczanie cenzuralne dostępu do kultury narodowej, czy też zwykłe przemilczanie tematu, miały na celu wytworzenie nowych społecznych relacji i postaw narodowych. Bolesław Prus na początku XX wieku, w Polsce jeszcze pozostającej pod rozbiorami, napisał: „Obok walki z religią katolicką biurokracja toczyła jeszcze zacieklejszy bój z narodowością i patriotyzmem polskim. Nasi szanowni cywilizatorowie zbyt mało posiadali wykształcenia ażeby rozumieć, iż jakikolwiek choćby patagoński patriotyzm jest lepszy od politycznego nihilizmu. (...) Patriotyzm jest specjalną formą uczuć społecznych, które ludzi spajają ze sobą, każą im zapomnieć o własnym egoizmie, czasem popychają do poświęceń, a w każdym wypadku nieco hamują dzikość i okrucieństwo człowieka, nieco wynoszą go ponad ciasny zakres jego osobistych interesów. (...) Takie to uczucie tępiono u nas za pomocą drwin z historii albo jej fałszowania i za pomocą wreszcie machiny cenzuralnej. (...) Polak miał obowiązek uczyć się gramatyk: rosyjskiej, niemieckiej, francuskiej, łacińskiej, greckiej, a nawet cerkiewno-słowiańskiej. Nikt jednak nie mówił mu, że jest komórką narodowej całości, że nie mógłby ani rozwijać się fizycznie i duchowo, ani nawet istnieć bez ziemi, po której stąpa, wody, którą pije, bez chłopa, który go karmi itd. A jeśli tak jest i jeżeli całe nasze życie zawdzięczamy otoczeniu, toć i względem tego otoczenia musimy poczuwać się do jakiś obowiązków, do jakiegoś długu wdzięczności. Nie tylko więc jest zbrodnią, nie tylko jest hańbą szkodzić tym naszym dobrodziejom (...), ale nadto jest prawem uczciwości i honoru (...) oddać im tyle przynajmniej, ile bierzemy od nich. Na tym polega patriotyzm, ale tego nie uczono naszej młodzieży, a raczej wskazywano jej, że gdzieś nad Wołgą czy Uralem istnieją dobrze płatne posady. Nic nie znaczy, że tu urodziłeś się i wychowałeś, gdyż tam dadzą ci dwa do trzech tysięcy rubli pensji, a jeśli będziesz obrotny, możesz zarobić i więcej. W taki sposób wychowywały się pokolenia kosmopolitów i internacjonalistów. Więc jedni żyli w tym kraju z obojętnością w sercu dla jego nędzy, inni nawet drwili sobie ze 'zgniłej Polski', która zasłaniała im żywe społeczeństwo”.

Jeden z wybitnych polskich pisarzy na emigracji, Włodzimierz Odojewski, pisał: „Patriotyzm związany z własnym krajem, z jego historią, kulturą, literaturą bywa pomawiany o nacjonalizm. Propaguje się unifikację, zlanie się z Europą, w imię jakiejś zmistyfikowanej, 'multinacjonalnej', wymieszanej Europy, która jest takąż samą utopią jak tamta marksistowska. Ci polscy 'europejczycy' maszerują do Wspólnoty, głosząc hasła upodobnienia, wyrwania z historycznych korzeni, krzycząc: precz z martyrologią narodową i specyficznie polskim losem. (....) Niestety, jak widać, każda epoka rodzi ideologów, chcących koniecznie uszczęśliwić swymi pomysłami innych, a jeżeli im się inni nie poddają, ostemplowują ich jakimś obelżywym epitetem: szowinizm, rasizm (...). Naród, który wyrzeka się przeszłości, przestaje istnieć”.  

Nie ma jednej definicji patriotyzmu, podobnie jak niemożliwe jest zdefiniowanie jakiejkolwiek miłości. Człowiek zbyt osobiście, angażując się cały, współtworzy jej treść, by można było znaleźć jakieś jej uniwersalne określenie. Każde pokolenie musi też znaleźć osobistą treść i wyraz patriotyzmu, w zależności od okoliczności społecznych, politycznych i kulturowych. Stąd ciągłe dyskusje na temat jego definicji, formy, granic itp., są wciąż aktualne i bardzo potrzebne.

Patriotyzm bywa różnie praktykowany. Zależy to w dużej mierze od poszczególnych ludzi. Stąd jednak można mówić o patriotyzmie emocjonalnym, który jest instynktowny, czuły, sentymentalny oraz o bardziej rozumowym.

W okresie zagrożenia bytu narodowego sformułowanie środków wyrazu patriotyzmu było zwykle radykalne i nasycone emocjami. Działacze polityczni i społeczni główną siłę patriotyzmu widzieli często w bezrozumnych porywach emocji. Przywódcy powstań narodowych mieli za sobą geniusz A. Mickiewicza, który wołał: „rozumni szałem” oraz Słowackiego, który natrząsał się z Poznaniaków, którzy w chwili wybuchu powstania pytali, skąd wziąć broń? Seweryn Goszczyński kreślił postać „patrioty-wariata”, w którym instynkt narodowy odzywa się w sposób gwałtowny i ostateczny. Patronował mu Rejtan z legendarnie snutej opowieści o śmierci samobójczej w dniu podpisywania traktatu rozbiorowego. Wymieniano także innych: Kniaźnina, który na wieść o klęsce maciejowickiej miał dostać pomieszania zmysłów; Naruszewicza, Trembeckiego i Zabłockiego, którzy w chwili narodowej tragedii pogrążyli się w apatii i bezładzie. Ksiądz Krupiński piętnował tak pojęty patriotyzm, którego skutkami są „paroksyzmy szaleństwa”, „halucynacyjne widziadła”, „egzaltacja posunięta prawie do obłąkania zmysłów”. Ale też wiele lat później pułkownik „Monter”, jeden z dowódców walczącej powstańczo Warszawy, na naradzie, która zdecydowała o wybuchu powstania warszawskiego mówił, że „furia odwetu zastąpi nam broń”.

Wojna, zabory, niewola są dla narodu sytuacjami ekstremalnymi, które najczęściej wymuszają emocjonalne i instynktowne zachowania, by przetrwać. Na czas pokoju potrzeba jednak patriotyzmu bardziej racjonalnego, w którym miłość do ojczyzny znajdzie swój wyraz w zdolności do poświęcenia własnych ambicji politycznych, rezygnacji z planowanych, zbyt obciążających najbiedniejszą grupę społeczną, zysków oraz w wprowadzaniu w życie społeczne, cierpliwie i wytrwale, pomimo przeciwności, zasad chrześcijańskich.

Bo patriotyzm przejawia się nie tylko w miłości jako pewnej intencji i skłonności czy nawet geście, lecz także w całej praktyce życia, w pracy dla wspólnego dobra i w solidnej trosce o naród. Przeciwieństwem tej postawy jest wszelka forma prywaty, karierowiczostwa, koniunkturalizmu, dorobkiewiczostwa, zaprzedania się cudzym interesom i wysługiwania się wrogom narodu.

Sługa Boży ks. Bronisław Markiewicz, analizując sytuację Polski pod rozbiorami, pisał: „Mili Rodacy! Nie spodziewajcie się ode mnie mowy ozdobnej, ponieważ nie jestem człowiekiem słowa: czyn jest głównym zadaniem mojego życia. Natomiast śmiało i szczerze wyrażę moje myśli i odczucia; niczego nie pominę milczeniem. Odwaga i otwartość są obowiązkiem tych, których Bóg namaścił i posłał, aby w narodach krzewili dobro i tępili zło.

(...) Są cztery dźwignie, względnie czynniki, które stanowią o życiu i potędze narodów: 1. religia, 2. literatura, 3. historia i 4. byt polityczny. Ta ostatnie dźwignia czyli byt polityczny, jest koroną trzech poprzednich. Stąd gdy naród, który cieszy się jej posiadaniem, popełnia nadużycia wynosząc się nad prawo, wówczas trzy inne dźwignie, składające się na szczęśliwość narodu, maleją i tracą na swojej sile i zbawiennej doniosłości aż do zupełnego zaniku. Wskutek tego następuje w narodzie rozkład i haniebny upadek. A zatem lepiej nie posiadać bytu politycznego, aniżeli posiadając go popełniać nadużycia. 'Szczęśliwsza bowiem (rzecz jest) być prześladowanym, aniżeli drugich prześladować'. I właśnie pod tym względem nasz los należy ocenić jako pomyślniejszy, aniżeli los narodów, które są narzędziem naszego ciemiężenia”.

Patriotyzm może więc znajdować swój wyraz, w sytuacji szczególnego zagrożenia narodu, w ofierze składanej dla ojczyzny z najwyższych wartości, do których należy życie i zdrowie jednostek. Patriotyzmem jest jednak także codzienna praca, służąca rozwojowi i pomyślności innych członków wspólnoty narodowej. Powinien znajdować sposób swego wyrazu w każdej okoliczności i być praktykowany przez każdego, zgodnie z jego społeczną funkcją i możliwościami. Ten aspekt patriotyzmu mocno podkreśla papież Jan Paweł II.

Obowiązkiem poszczególnych jednostek wobec narodu, z którego pochodzą i w którym wzrastają, jest obrona dóbr narodowych, zarówno materialnych, jak i duchowych. Katolicka myśl społeczna w okresie międzywojennym w szczególny sposób uczulała społeczeństwo na różne możliwe formy patriotyzmu. Długi okres niewoli wykształcił w Polakach formę patriotyzmu, która była negacją tego, co niósł z sobą zaborca. Patriotyzm tymczasem może i powinien być okazywany także poprzez pozytywną pracę dla dobra społeczności narodowej, przez dokładnie wypełnianie swych codziennych obowiązków, odpowiedzialność i zaangażowanie społeczne.

Gdy zachodzi taka konieczność, wówczas „obowiązkiem moralnym wobec narodu, który trzeba wykonać, choćby to było połączone z bólem uczuć humanitarnych (...) jest śmierć polityczna jednostki – to niewątpliwie ciężki fakt. Ale bywa konieczny, by naród mógł żyć”.  Takie sytuacje miały miejsce w okresie Polski Ludowej, gdy bierność wobec politycznych i ideologicznych propozycji partii komunistycznych była wyrazem troski o przyszłość narodu i jego kultury. Ale gdy zmieniły się realia trzeba było bierność polityczną, wycofanie się z życia społecznego i politycznego, a więc swoistego rodzaju „bierny patriotyzm”, choć z trudem, zamieniać na aktywność i włączenie się w pracę nad „zagospodarowaniem wolności” po 1989 roku, w III Rzeczypospolitej, gdy sytuacja wymagała „aktywnego patriotyzmu”.

W ramach miłości do ojczyzny rozróżnia się także tzw. patriotyzm lokalny, tzn. więź uczuciową z określonym miastem lub regionem. U Niemców, ze względu na specyfikę historii, patriotyzm określają dwa pojęcia: Vaterland (Ojczyzna – kraj, w którym człowiek się rodzi i wzrasta, kraj rodzinny) i Heimat  („mała ojczyzna” – miejsce, w którym się „jest w domu”, miejsce urodzin, zamieszkania).

W Polsce mówi się, w tym kontekście, najwyżej o różnicach folklorystycznych, gdyż ziemie polskie nie były przez dłuższy czas, jak np. niemieckie, konglomeratem państewek. Jeszcze inaczej jest na wschodzie, gdzie bliskie znaczeniem słowo rodina odnosi się do Rusi, do Rosji i do Federacji Rosyjskiej – i nie ma tam odpowiednika „Landu”, „stanu” czy „regionu”.

Polskimi odpowiednikami Vaterland i Heimat są terminy spopularyzowane w socjologii przez Stanisława Ossowskiego: „ojczyzna ideologiczna” (taka sama dla wszystkich członków danego narodu, przyporządkowana całemu narodowi) i „ojczyzna prywatna” (różna dla różnych członków narodu, więź nawykowa, np. „Polska Piłsudskiego” i „Polska Dmowskiego”).

Niekiedy używa się terminu „patriotyzm gospodarczy” na określenie szczególnego stosunku wynikającego z prostego rachunku ekonomicznego, do gospodarki i pracy danej wspólnoty narodowej. Patriotyzm w historii wielokrotnie stawał się bowiem motorem działań gospodarczych. Znane powszechnie są patriotyczne motywacje i sukcesy Hipolita Cegielskiego w Poznaniu oraz twórców wielkopolskiego ruchu spółdzielczego. W Galicji Stanisław Szczepanowski, uznawany za wielkiego patriotę, zrezygnował z kariery i pomnażania własnego majątku w Anglii. Powrócił do kraju, by tutaj zakładać przemysł naftowy. Franciszek Stefczyk celem wyrwania chłopa galicyjskiego z niewoli lichwy zakładał sieć kas spółdzielczych. W wielu krajach motywami patriotycznymi uzasadnia się działania mające na celu zapobieganie nadmiernemu importowi artykułów i wykupywaniu majątku produkcyjnego przez kapitał zagraniczny (np. w Japonii i Niemczech).

Wszystkie te odmiany i „rodzaje” patriotyzmu wskazują na różne aspekty miłości ojczyzny. Jest ich wiele, bo rzeczywistość jest bogata i złożona, a relacje z nią poszczególnych jednostek często bardzo indywidualne.

c. Kościół o patriotyzmie

Miłość ojczyzny jest – według nauki chrześcijańskiej – nakazem sumienia. Wiąże się więc z poczuciem powinności, odmiennym od doznań emocjonalnych. Praźródeł patriotyzmu upatrywano nawet w Starym Testamencie (Judyta i inni bohaterowie narodu wybranego) oraz w miłości Jezusa Chrystusa do ziemskiej ojczyzny (płacz nad Jerozolimą), a także w kulturze starożytnej, dostarczającej wzorów heroizmu i cnót obywatelskich, a także antywzorów: zdrady, braku męstwa i egoizmu wobec potrzeb zbiorowych.

Według nauczania Kościoła, patriotyzm wynika z Chrystusowego wezwania do traktowania przykazania miłości jako reguły postępowania. Ewangeliczne jego rozumienie nie zezwala na sprowadzanie do odmiany grupowego egoizmu, mogącego stać się źródłem jakichś konfliktów z innymi narodami. Bo gdy przykazanie miłości bliźniego nie zobowiązuje, by wszystkich ludzi kochać w sposób identyczny, zakaz nienawiści jest uniwersalny. Ale miłość dopuszcza też stopniowanie – zależnie od mniej lub bardziej ścisłych więzi międzyludzkich (tzw. ordo caritatis). Należy kochać przede wszystkim Boga, następnie rodziców, a kolejnym przedmiotem miłości, powinna być – zdaniem św. Tomasza z Akwinu – ojczyzna, gdyż jej właśnie, po Bogu i rodzicach, zawdzięczamy najwięcej wartości: język, tradycję, kulturę, osobowość etniczną, etos.

Z miłością ojczyzny wiąże się poczucie szczególnej jedności z wszystkimi, którzy ją tworzą. Święty Augustyn czuł się obywatelem imperium rzymskiego, ubolewał nad dewastacją miasta Rzym i miał świadomość obowiązków wobec ojczyzny.

Święty Tomasz z Akwinu patriotyzm uważał za tak ważną cnotę, że wyodrębnił ją spośród innych cnót społecznych. Patriotyzm jest nawet dla niego całym zespołem cnót. Ma szczególną pozycję, bezpośrednio wiążąc się ze sprawiedliwością. Pośród trzech istotnych jej odmian (sprawiedliwość legalna, zamienna i rozdzielcza), patriotyzm łączy ze sprawiedliwością legalną, określającą obowiązki indywidualnych ludzi wobec społeczności. Wynika to z faktu, że ojczyzna jest źródłem zaistnienia i rozwoju swych członków. Sprawiedliwość zamienna i rozdzielcza zakładają możliwość pełnej realizacji należnych powinności. A w odniesieniu do ojczyzny (podobnie jak wobec rodziców), człowiek nigdy nie jest w stanie zrewanżować się za otrzymane wartości.

 W pismach o. Jacka Woronieckiego OP pojawia się określenie patriotyzmu jako formy „sprawiedliwości współdzielczej”. Pisał: „Termin sprawiedliwość prawna nie byłby zrozumiały w naszej mowie potocznej, wolałem ją zatem nazwać sprawiedliwością współdzielczą, co lepiej wyraża jej istotę, jaką jest zgodne z myślą prawa współdziałanie członków w realizowaniu dobra wspólnego danej społeczności”. Zadaniem cnoty sprawiedliwości jest wpojenie poczucia obowiązkowości, czyli „czułości sumienia” na cudze uprawnienia. Korelatami jej są uprawnienia i obowiązek. Każde uprawnienie wywodzi się z jakiegoś prawa. Cnota współdzielczości zawiera nasze obowiązki wobec Boga, rodziców, ojczyzny i wobec starszych. Wolna ojczyzna należy do dóbr najwyższej kategorii, stąd tak ważne są zobowiązania jego członków wobec zagrożenia jej suwerenności.

Św. Tomasz z Akwinu określał też patriotyzm mianem pietas, co tłumaczy się na język polski jako „pietyzm”, lub używał pojęć bliskoznacznych: miłość, sprawiedliwość, posłuszeństwo, oddanie. Łączył miłość ojczyzny z miłością rodziców i rodziny. Pisał: „Pietyzm jest cnotą odrębną, dzięki której ktoś oddaje cześć i spełnia obowiązki wobec rodziców, ojczyzny i krewnych. (...) Pietyzm jest to pewien rodzaj świadczenia miłości, jaką ktoś ma ku rodzicom i ojczyźnie”.

Papież Pius X w swym liście apostolskim z 11 kwietnia 1909 roku przypominał o porządku miłości, który buduje patriotyzm. Stwierdził: „Patriotyzm nie jest nienawiścią do innych narodów, lecz miłością, która zapewnia w naszym sercu pierwsze miejsce naszemu krajowi i naszym rodakom, taki jest bowiem porządek ustalony przez Opatrzność Bożą. Miłość ta nie wyklucza miłości innych ludzi (...). Kościół nauczał zawsze, że patriotyzm jest obowiązkiem i wiąże się z nakazem czwartego przykazania Bożego”. Jego poprzednik, Leon XIII, jeszcze dobitniej sformułował obowiązek patriotyzmu: „Prawo naturalne każe nam kochać w szczególny sposób i bronić kraj, w którym urodziliśmy się i wychowali i to do tego stopnia, że dobry obywatel nie obawia się ponieść śmierć dla swej ojczyzny” (Sapientiae Christianae, nr 8).

Wspomniany już wcześniej o. Jacek Woroniecki wskazywał na trzy elementy składowe patriotyzmu:

- miłość do najbliższych – zasada miłości dobrze uporządkowanej;

- sprawiedliwość współdzielcza skłania do wynoszenia dobra ojczyzny ponad swoje dobro;

- cześć do tej społeczności, w której się wyrosło i od której przyjęło się obyczaje jako podstawę własnego życia duchowego. Miarę patriotyzmu o. Woroniecki określał słowami Długosza: „ojczyźnie każdy jest winien tyle, na ile go tylko stać”. Ojczyzna przyjmuje to, co składamy jej „w miarę naszych możliwości i z najlepszą wolą, i więcej od nas nie żąda”.

II Sobór Watykański przypomina: „Niech obywatele pielęgnują wielkodusznie i wiernie miłość ojczyzny, jednak bez ciasnoty duchowej, tak by zawsze mieli również wzgląd na dobro całej rodziny ludzkiej, którą łączą w jedno różne więzy między plemionami, ludami i narodami”  (GS, 75). Soborowy dekret o misyjnej działalności Kościoła przypomina, by patriotyzm był pielęgnowany bez „pogardy dla innej rasy oraz jątrzącego nacjonalizmu” (nr 15).

W liście pasterskim z 5 września 1972 r. biskupi polscy przedstawili istotne elementy patriotyzmu. Pisali m.in.: „Prawdziwa miłość do ojczyzny opiera się na głębokim przywiązaniu i umiłowaniu tego, co rodzime, niezależnie od czasu i przestrzeni. (...) Siłą twórczą prawdziwego patriotyzmu jest więc najszlachetniejsza miłość (...). I choć człowiek stawia wartości ojczyste bardzo wysoko, to jednak wie, że ponad narodami jest Bóg, który jedyny ma prawo do tego, aby ustanawiać najwyższe normy moralne niezależnie od poszczególnych narodów (...). Stąd chrześcijańska miłość do ojczyzny to nie tylko troska o jej najwyższy rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny, ale także rozwój duchowy i religijny”.  

Katechizm Kościoła katolickiego uczy: „Miłość ojczyzny i służba dla niej wynikają z obowiązku wdzięczności i porządku miłości” (KKK, 2239).

Miłość do ojczyzny, pielęgnowana zgodnie przez rodzinę, Kościół i szkołę, ukształtowała patriotyzm Karola Wojtyły. Ojczyzna stała się tematem jego młodzieńczej twórczości poetyckiej. W poemacie „Myśląc Ojczyzna...”  pisał: „Ojczyzna – kiedy myślę – wówczas wyrażam siebie i zakorzeniam, mówi mi o tym serce, jakby ukryta granica, która we mnie przebiega ku innym, aby wszystkich ogarniać w przeszłość dawniejszą niż każdy z nas: z niej się wyłaniam... gdy myślę ojczyzna – by zamknąć ją w sobie jak skarb. Pytam wciąż jak go pomnożyć, jak poszerzyć tę przestrzeń, którą wypełnia”.

W pasterskim nauczaniu Papieża pojawiło się również wiele treści, które wyrażały jego osobisty patriotyzm. Polskę Papież nazwał matką ziemską (Okęcie, Warszawa, 16 VI 1983), a kolejne pielgrzymki do ojczyzny stały się manifestacją nauki o patriotyzmie i znakiem synowskiego przywiązania Jana Pawła II do Polski. Wyrazem tego było m.in. częste przywoływanie historii Polski, która nierozłącznie wiąże się z Chrystusem. Papieska lekcja historii kieruje uwagę słuchaczy na wielką rzeszę błogosławionych, świętych, powstańców, społeczników, naukowców, królów i władców, którzy tworzyli kulturę narodową. Ojciec Święty umiejętnie wydobywa „ducha miejsc” kryjących skarby patriotyzmu, na kolejnych szlakach swych pielgrzymek do Polski. Od Warszawy, przez Kraków, Gniezno, Gdańsk, Jasną Górę i inne mniejsze miejscowości, przypomina o ich udziale w tworzeniu świadomości narodowej.

Ks. Andrzej Zwoliński