Księga Liczb jest czwartą księgą Pięcioksięgu. Jej polski tytuł (podobnie jak tytuł grecki „Arithmoi” i tytuł łaciński „Numeri”) nawiązuje do dużej ilości liczb wspomnianych w tekście. Jednak tytuł hebrajski – „Bemidbar” – „na pustyni”, zaczerpnięty od słowa występującego w pierwszym wersecie Księgi, trafniej oddaje charakter i nastrój wydarzeń w niej opisanych. Księga Liczb opowiada bowiem o losach dwóch pokoleń ludu Izraela przemierzających pustynię z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Jest to wędrówka dynamiczna, pełna ciekawych wydarzeń. Księga nie tylko przedstawia panoramiczny obraz codzienności Izraelitów – zawiera ona również bogate opisy bitew i rebelii, ukazuje utratę i odzyskanie wiary, srogą karę za grzech, ale i moc Bożego przebaczenia. Całość historii otoczona jest aurą tajemniczych wizji, proroctw i nadprzyrodzonych fenomenów, które w przepiękny sposób przypominają o wierności i stałej obecności Stwórcy przy człowieku.
Liczby pojawiają się w Księdze często – dwukrotnie przedstawiono liczenie ludu Izraela i jego podział na plemiona, wraz ze wskazaniem liczebności każdego z nich. Dodatkowo zawarto informacje o przedziałach wiekowych liczonych, ilościach składanych przez plemiona darów, kwotach za wykup pierworodnych i datach różnych świąt – wszystko to opisane zostało liczbami.
Kto napisał Księgę Liczb?
Wesprzyj nas już teraz!
Autorstwo Księgi Liczb, podobnie jak całego Pięcioksięgu, przypisuje się Mojżeszowi, jednak naukowcy twierdzą, że należy to traktować symbolicznie, ponieważ Księga zawiera teksty różnych autorów, napisane przed przesiedleniem do Babilonii, a zebrane i zredagowane przez kapłanów po powrocie z wygnania, ok. 538 r. przed Chrystusem. Mojżesz jest jednak w Księdze Liczb szczególnie wyeksponowany jako duchowy ojciec Izraela, prorok, przywódca, który wyprowadził naród z niewoli egipskiej, organizator społeczności izraelskiej, a przede wszystkim pośrednik miedzy ludem a Bogiem – ten, z którym Bóg rozmawia „twarzą w twarz”. Mojżesz nie tylko słucha Boga i przekazuje jego polecenia, ale także wstawia się za ludźmi i wyjednuje dla nich Boże przebaczenie. Przedstawienie w ten sposób osoby Mojżesza, stanowi zapowiedź Mesjasza i zbawczych wydarzeń Nowego Testamentu.
Schemat Księgi Liczb wygląda następująco: rozdziały od 1,1 do 10,10 opisują ostatnie dni pobytu Izraelitów u stóp góry Synaj, rozdziały kolejne, do 21,35 ilustrują wędrówkę od góry Synaj ku równinom Moabu, a rozdziały ostatnie od 22 do 36 opowiadają o wydarzeniach na równinach Moabu. Do 25 rozdziału śledzimy losy pokolenia, które wyruszyło z Egiptu. Spotyka je kara za bunty wobec Boga – pokolenie to (także Aaron i Mojżesz), nie będzie mogło wejść do Ziemi Obiecanej. Dopiero nowa, zrodzona na pustyni generacja, opisana w kolejnych rozdziałach, zdobędzie Kanaan, ponieważ nie zwątpi i nie zbuntuje się przeciwko Panu.
Główne przesłanie
Księga dotyczy drugiego roku pobytu Izraelitów na pustyni Synaj oraz ostatniego roku wędrówki zakończonej zajęciem ziemi po wschodniej stronie Jordanu. Wydarzenia opisywane są fragmentarycznie, ale wyłania się z nich kilka wyraźnych przekazów:
– Naród Izraela obejmie w posiadanie ziemię Kanaan tylko pod warunkiem dotrzymania przymierza z Panem Bogiem – wszelkie próby zniweczenia Bożego planu ściągają kary i przedłużają tułaczkę po pustyni.
– Pan Bóg jest miłosierny – nieustannie wybacza ludziom ich zachowanie, a karami kształtuje ich postawy.
– Mimo niewierności ludzi (10 buntów) Bóg realizuje swoje obietnice.
– Następuje wyróżnienie Lewitów, poprzez powierzenie im szczególnych obowiązków związanych ze służbą w świętym mieszkaniu Pana.
– Narodowa i religijna odrębność Izraela od innych narodów jest wyraźnie podkreślona, ważna jest także wspólnota ludu Bożego.
– Dochodzi do kształtowania się organizacji społecznej Izraelitów, systemu praw, podziału obowiązków między plemiona, sposobu organizacji armii – pod koniec Księgi społeczność ta jest już zorganizowana, ma przywódców, prawa, kapłanów, armię i wodza – Pana.
– Arka Przymierza symbolizująca obecność Pana, zapewnia moc i zwycięstwo. Pan Bóg obiecuje też swoją obecność w Ziemi Obiecanej.
– System praw ustalony i egzekwowany przez Boga jest szczegółowy, dotyczy wielu dziedzin życia codziennego, m.in. postępowania z nieczystymi, nazireatu, dziedziczenia, udowadniania wierności małżeńskiej, sposobu składania ofiar, podatków, ustanowienia dni świątecznych, podziału Ziemi Obiecanej, organizacji obozu.
Błogosławieństwo
Jednym z najważniejszych fragmentów Księgi Liczb jest błogosławieństwo zawarte w 6 rozdziale: „I mówił znowu Pan do Mojżesza tymi słowami: «Powiedz Aaronowi i jego synom: tak oto macie błogosławić Izraelitom. Powiecie im: Niech cię Pan błogosławi i strzeże. Niech Pan rozpromieni oblicze swe nad tobą, niech cię obdarzy swą łaską. Niech zwróci ku tobie oblicze swoje i niech cię obdarzy pokojem. Tak będą wzywać imienia mojego nad Izraelitami, a Ja im będę błogosławił»” (Lb 6, 22-27). Dr Anna Maria Wajda w publikacji „Błogosławić znaczy dobrze życzyć” pisze: „W języku hebrajskim ten tekst ma bardzo przemyślaną i dopracowaną budowę. Składa się on z trzech wersetów (24, 25, 26), z których każdy zawiera imię Boga – Jahwe. Każdy werset składa się z dwóch członów, z których pierwszy jest dłuższy od drugiego. Co więcej, te trzy wersety są tak skonstruowane, że drugi jest dłuższy od pierwszego, a trzeci najdłuższy. Pierwszy werset składa się z 15, drugi z 20, a trzeci z 25 spółgłosek. Jeśli przeliczymy słowa to, pierwszy werset składa się z 3, drugi z 5, a trzeci z 7 wyrazów, zatem na całe błogosławieństwo liczy 15 słów. A gdy się pominie imię Jahwe, pozostaje 12 wyrazów, stosownie do liczby dwunastu pokoleń Izraela. Wszystko to nie zostawia wątpliwości, że formuła niniejszego błogosławieństwa była łatwo zapamiętywana, pięknie brzmiała, a co więcej służyła temu, aby ukazać, że błogosławieństwo spływając na lud Boży osiąga punkt szczytowy w ostatnim słowie „pokój”.”
Co ciekawe, tekst tego błogosławieństwa jest jednym z najstarszych fragmentów Starego Testamentu. Dr Wajda pisze: „W 1979 roku, podczas prac wykopaliskowych prowadzonych w dolinie Hinnom, w południowej części Jerozolimy, odnaleziono zwiniętą srebrną blaszkę. Po jej rozwinięciu, którego dokonał Gabriel Barkay, rozpoznano tekst właśnie tego błogosławieństwa, stanowiący najstarszy znany zapis biblijny, sporządzony w piśmie starohebrajskim. Był to zapewne amulet noszony na piersiach, podobnie jak teraz medalik. Odnaleziono tam też inny, mniejszy amulet, z napisem, który stanowi parafrazę oficjalnego błogosławieństwa. Świadczy to, że Izraelici używali go z dużą swobodą, tak jak my niekiedy czynimy ze względów liturgicznych i duszpasterskich. Znalezisko to datuje się na schyłek epoki pierwszej Świątyni Jerozolimskiej, czyli ok. 600 roku przed Chr.”
Symbolika
Księga pełna jest symboli, pojawiających się w innych częściach Starego Testamentu, a także w Nowym Testamencie, w psalmach i w szeroko pojętej kulturze. Oto niektóre z nich:
– Miedziany wąż – jeden z najważniejszych symboli Księgi, zwiastujący wydarzenia z Nowego Testamentu będące podstawą naszej wiary – w NT umieszczenie miedzianego węża na drewnianym palu jest zapowiedzią powieszenia Chrystusa na krzyżu dla ratowania ludzi od śmierci wiecznej. O wężu wspomina w Ewangelii św. Jana sam Pan Jezus podczas spotkania z Nikodemem. Wąż miedziany w Księdze Liczb to symbol życia – taki kult praktykowano na starożytnym Wschodzie, więc aby pozbawić przedstawienie węża boskiego charakteru, w Księdze Liczb jest on wykonany przez człowieka, Mojżesza. Wąż na palu miał przypominać, że w sytuacji zagrożenia należy zwracać się do Boga. Patrząc z wiarą dostrzeżemy znak zbawienia i zostaniemy ocaleni. Narracja o miedzianym wężu znajduje się w tej części Księgi, w której ma miejsce ostatni już bunt Izraelczyków.
– Manna z nieba i przepiórki – nieoczekiwany dar, przynoszący wybawienie, symbolizujący pokarm duchowy.
– Woda żywa – źródlana, życiodajna i oczyszczająca, na pustyni bezcenna, symbolicznie dar życia wiecznego.
– „Wody Meriba” czyli woda tryskająca ze skały – cud Mojżesza, który wyzwala ze skały strumień wody, to zapowiedź sakramentalnych źródeł zbawienia otwieranych przez Chrystusa. Nazwa „Meriba” oznacza miejsce kłótni; to tam Mojżesz zwątpił w miłosierdzie Boga, a także nie wykonał Jego nakazu. To wydarzenie ukazuje nam, że nikt nie jest bezgrzeszny wobec Boga, a Jego wola zostanie w sposób doskonały wypełniona dopiero przez Jego Syna.
– Kwitnąca laska Aarona – Aaron, brat Mojżesza, został wybrany na najwyższy urząd arcykapłana spośród dwunastu pokoleń Izraela. Buntownicy zakwestionowali wyniesienie go do tej godności. Wówczas sam Bóg potwierdził ten przywilej sprawiając, że „laska Aarona z pokolenia Lewiego: wypuściła pączki, zakwitła i wydała dojrzałe migdały”. Wielu badaczy uważa zakwitnięcie laski za zapowiedź cudownego poczęcia Maryi.
– Pochłonięcie przez ziemię – ziemia pochłania Koracha, który zbuntował się przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi, a także jego sprzymierzeńców wraz z ich rodzinami. Klęska buntowników ma być potwierdzeniem tego, że jedyną słuszną drogę obrał Mojżesz. On jest wykonawcą woli Boga. Sprzeciw wobec Mojżesza jest równoznaczny z odrzuceniem Boga, a taka postawa zasługuje na karę. Należy jednak pamiętać, że kary w Księdze Liczb nie są zemstą Pana, lecz mają na celu nauczenie ludzi, który nieustannie burzą się i buntują, posłuszeństwa wobec Bożych nakazów i praw. Sformułowanie o pochłonięciu przez piekło (świat podziemny) do dziś jest znane i występuje w przekleństwie.
– Obłok i słup ognia – szczególna obecność Boga, zjawisko pełne mocy i potęgi, groźne i tajemnicze, niewytłumaczalne, ale stale towarzyszące, dające ochronę i wskazujące drogę. „Kiedy obłok podnosił się nad Namiotem, Izraelici ruszali w drogę, a gdzie obłok się zatrzymywał, tam Izraelici rozbijali obóz. Tak więc na rozkaz Pana Izraelici ruszali w drogę i na Jego rozkaz się zatrzymywali.”
– Srebrne trąby – dwie srebrne trąby które mieli sobie wykonać Izraelici zgodnie z Bożym poleceniem, wykorzystywane były w szczególnych celach – jako źródło sygnału do wymarszu, gromadzenia oddziałów do walki, zwoływania szczególnych zgromadzeń oraz dla obwieszczania świąt i uroczystości: „Tak przypomnicie o sobie waszemu Bogu. Ja jestem PANEM, waszym Bogiem.” Przypominają wagę przepisów kultu religijnego. Srebro oznacza czyste, jasne słowa Boże, wiec dwie srebrne trąby symbolizują Stary i Nowy Testament. (Wykopaliska archeologiczne potwierdzają istnienie srebrnych trąb już w trzecim tysiącleciu przed Chrystusem).
– Proroctwo Balaama – fałszywy prorok na ogół przedstawiany jest w Biblii jako postać negatywna, lecz w Księdze Liczb Balaam w ekstatycznym uniesieniu, natchniony przez Boga, wygłasza zapowiedź o pojawieniu się „wschodzącej gwiazdy”. Do gwiazdy tej porównywano króla Dawida, a później innych władców, a także gwiazdę, która przyprowadziła Mędrców ze Wschodu do Betlejem.
Uniwersalne wątki
Księga Liczb zawiera wiele wątków, które możemy odnieść do naszego postrzegania obecności i roli Pana Boga w naszym życiu oraz do naszej postawy wobec Niego. Przede wszystkim Księga Liczb ukazuje Boga jako opiekuna ludzi. Wydarzenia w niej opisane wyraźnie ilustrują, że Bóg zapewnia swojemu ludowi wszystko, co jest mu potrzebne – jedzenie, wodę, przewodnika, wsparcie duchowe, prawo i zasady, sposób organizacji życia i podział obowiązków miedzy plemionami, wskazówki formowania oddziałów zbrojnych, natchnienie do walki i wiarę w zwycięstwo, a w końcu upragnione miejsce do zamieszkania.
Księga przedstawia także nieustanną obecność Boga w życiu ludzi. Bóg objawia się pod różnymi postaciami – jako wędrujący obłok lub jako ogień, ale jest zawsze ze swoim ludem. Przekazuje ludziom swoje słowa za pośrednictwem Mojżesza, który jest centralną, ludzką postacią ukazaną w tej części Biblii. Symbolem obecności Boga jest także Arka.
Wartością Księgi Liczb jest również ukazanie słabości ale i siły istoty ludzkiej. Możemy śledzić wielokrotnie powtarzające się bunty ludzi tracących wiarę, nieposłuszeństwo, któremu ulega nawet Mojżesz, i surowe kary, które spadają na wątpiących we wskazówki Boga. Ale poznajemy też sprawiedliwych, takich jak Jozue i Kaleb oraz oczywiście Mojżesz. Pan Bóg docenia ich postawę.
Uważny czytelnik może w Księdze Liczb znaleźć nawet pochylenie się nad sytuacją kobiet (sprawa córek Selofchada), a nawet upomnienie dla tych, którzy źle obchodzą się ze zwierzętami (oślica Balaama).
Księga Liczb jest fascynująca, ponieważ można ją odczytywać nie tylko „dosłownie”, ale też uniwersalnie – bogata symbolika zmusza czytelnika, który chce poszukiwać interpretacji, do poznawania kontekstów, historii tamtych czasów oraz odwołań w późniejszych księgach Pisma Świętego i innych dziełach.
Zofia Michałowicz
