Ósme przykazanie, mówiące o zakazie składania fałszywego świadectwa oraz wypowiadania wszelkiego rodzaju kłamstwa, dotyka fundamentów relacji międzyludzkich: prawdy i wolności. Współczesne społeczeństwo szczególnie odczuwa konsekwencje fałszywych informacji. Manipulacje i zakłamane narracje potrafią wpływać na decyzje narodów oraz jednostek. Boże przykazanie często kojarzymy jedynie z zakazem kłamstwa, ale jego sens sięga znacznie głębiej. W tym artykule zajmę się dokładnie właściwą treścią tego Bożego zakazu. Jest to ostatnia część mojego „Katechizmu o przykazaniach”. Zapraszam do lektury!
Jak brzmi ósme przykazanie?
Przykazanie objawione przez Boga zostało ujęte w następujące zdanie: „Nie będziesz mówił fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu twemu” (Wj 20, 16). Św. Paweł, na kartach Nowego Testamentu, świadczy o aktualności tego przykazania i wzywa wierzących: „Dlatego, złożywszy kłamstwo, mówcie każdy prawdę z bliźnim swoim, ponieważ jesteśmy członkami jeden drugiego” (Ef 4, 25).
Wesprzyj nas już teraz!
Czego zakazuje to przykazanie?
Temu Bożemu nakazowi sprzeciwiają się wszystkie wykroczenia przeciwko prawdzie. Zbawiciel nazwał diabła „kłamcą” i „ojcem” kłamstw (J 8, 44). Słowa Jezusa Chrystusa jasno wskazują na niezgodność między posługiwaniem się kłamstwem, a godnością chrześcijanina. Kurs katolickiej teologii moralnej, w kwestii szczegółowej oceny moralnej kłamstwa, nadał przede wszystkim św. Augustyn z Hippony. Według niego kłamcą jest ten, „kto co innego ma w umyśle, a co innego wyraża słowami albo jakimikolwiek znakami” („De Mendacio”, 3 – Patrologia Latina 40, 488). Według niego żadne kłamstwo nie jest dozwolone. Definicję kłamstwa, przyjętą przez tego Ojca Kościoła, powtarza „Katechizm Kościoła katolickiego”: „Kłamstwo polega na mówieniu nieprawdy z intencją oszukania” (KKK 2482). Zgodnie z tym dokumentem magisterium Kościoła „[k]łamstwo jest najbardziej bezpośrednim wykroczeniem przeciw prawdzie” (KKK 2483). Ciężar winy moralnej zależy od okoliczności. Kłamstwo użyte w celu skrzywdzenia drugiej osoby będzie poważnym grzechem, natomiast wypowiedzenie słów nieprawdziwych w innych okolicznościach, np. dla ratowania życia, będzie najwyżej grzechem powszednim.
Prawo Boże zakazuje także (lub przede wszystkim) wszelkiej formy fałszywego świadectwa, jak naucza magisterium papieży. Zakazane jest „fałszywe świadectwo znaczy się to, cokolwiek o bliźnim naszym dobrze lub źle bez odmiany powiadamy, czyliby to w sądzie, albo oprócz sądu było, osobliwie jednak zakazane jest ono świadectwo, które człowiek przysiągłszy w sądzie fałszywie powiada” (KR3, s. 144). Złem moralnym są wszystkie działania, które godzą w dobre imię bliźniego: pochopny osąd, gdy bez odpowiedniej podstawy uznajemy wadę innego człowieka za prawdę; obmowa, czyli ujawnianie innym osobom wad bliźniego bez poważnego powodu; oszczerstwa, gdy ktoś przez wypowiedzi kłamliwe szkodzi drugiemu człowiekowi (Por. KKK 2477). Grzechem są wszelkie słowa i czyny pochlebcze lub służalcze, które „zachęcają i utwierdzają drugiego człowieka w złośliwych czynach i w przewrotności jego postępowania” (KKK 2480). Sprzeczne z tym przykazanie jest także samochwalstwo oraz ironia, która ośmiesza bliźniego (Por. KKK 2481). Z perspektywy prawa naturalnego, na wykroczenia przeciwko prawdzie należy spojrzeć jako na działania, które odbierają drugiemu człowiekowi prawo do podjęcia w pełni świadomej decyzji. Osoba, która zostaje oszukana, wydaje swój osąd na podstawie wiedzy, która nie jest prawdziwa. W ten sposób ograniczona zostaje w pewnym sensie jej wolność.
Jakie są nakazy wynikające z tego przykazania?
Człowiek ma obowiązek żyć prawdą i w prawdzie, tak jak Bóg, Który jest Prawdą. Syn Boży mówił o Sobie: „Jam jest droga, i prawda, i życie” (J 14, 6). Według „Katechizmu Rzymskiego” w omawianym przykazaniu są dwa prawa, „jedno zakazujące, żebyśmy nie mówili fałszywego świadectwa, drugie przykazujące, żebyśmy bez wszelkiego zmyślenia i wszelkiej chytrości tak słowa, jako i sprawy nasze, szczerą prawdą wspierali i zdobili” (KR3, s. 144). Chrześcijanie powinni otwarcie wyznawać prawdę o Chrystusie. Największym zaś wyrazem wierności prawdzie jest męczeństwo za prawdziwą wiarę. Katechizm, wydany na polecenie św. Jana Pawła II, nazywa śmierć męczennika „najwyższym świadectwem złożonym prawdziwe wiary” (KKK 2473). Przez to Boże przykazanie jesteśmy wezwani do prawdomówności i szczerości. Prawdomówność, zgodnie z nauką katolicką, jest „cnotą, która polega na tym, by okazywać się prawdziwym w swoich czynach, by mówić prawdę w swoich słowach, wystrzegając się dwulicowości, udawania i obłudy” (KKK 2468). Do świadczenia o prawdziwe wezwani są nie tylko zwykli ludzie, ale też media i władze państwowe (Por. KKK 2497, 2498).
O obowiązkach mediów informacyjnych, w odniesieniu do prawdy, przypomniał Pius XII w swojej encyklice „Miranda Prorsus”: „Służba prawdzie wymaga nie tylko powstrzymywania się od błędów, kłamstw i wszelkiego rodzaju oszustw, ale także unikania wszystkiego, co może zachęcać do fałszywego, niedoskonałego lub szkodliwego dla innych sposobu życia i postępowania” (Pius XII, „Miranda Prorsus”, https://www.vatican.va/content/pius-xii/en/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_08091957_miranda-prorsus.html [dostęp: 03.03.2026]). Nie wszystkie jednak informacje powinny być wyjawiane bliźniemu lub społeczeństwu. Przede wszystkim, na każdej istocie ludzkiej ciąży obowiązek poszanowania uzasadnionych tajemnic. Katolicy powinni szanować tajemnicę spowiedzi świętej, która „nie może być zdradzona pod żadnym pretekstem” (KKK 2490), tajemnice zawodowe, chyba że brak ujawnienia tajemnicy może przynieść niesprawiedliwą szkodę innej osobie (Por. KKK 2491), a także wszelkie informacje prywatne, nawet jeśli „nie zostały powierzone w tajemnicy” (KKK 2491). Również w sytuacji, gdy wyjawienie prawdy może zaszkodzić życiu lub dobru drugiego człowieka, dobru wspólnemu lub naszym prawom, nie istnieje nakaz wyjawienia prawdziwych informacji (Por. KKK 2489). Słuszna ochrona tych wartości nie dozwala jednak na kłamstwo. Teologia katolicka zna rozwiązanie pośrednie, którym jest używanie wyrażeń dwuznacznych albo stosowania przemilczeń w celu ochrony istotnych praw.
Wszystkie cytaty biblijne za: „Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie polskim
W. O. Jakuba Wujka S. J., Wydanie trzecie poprawione, Kraków 1962”.
Wykaz skrótów:
KKK – Katechizm Kościoła katolickiego
KR3- Katechizm Rzymski, t. 3, Komorów 2022
Dominik Bartsch
