W ostatnich dniach Kościół katolicki w Polsce żyje najnowszy listem Konferencji Episkopatu Polski. W związku z tym, chciałbym dokonać krótkiej, acz pogłębionej, analizy najbardziej kontrowersyjnego fragmentu tegoż dokumentu. Moja analiza podzielona będzie na kilka punktów, w których przedstawię jakie w rzeczywistości jest nauczanie Kościoła na temat przymierza Boga z ludem żydowskim.
Pytanie: Czy żydzi są nadal narodem wybranym? Czy ich przymierze z Bogiem pozostaje aktualne?
Odpowiedź:
Wesprzyj nas już teraz!
1. Żydów nie można nazywać już narodem wybranym. Żaden z papieży, w swoim magisterium, nie stosował tego określenia w stosunku do żydów współczesnych (Uwaga: piszę małą literą, bo odnoszę się do grupy religijnej, a nie narodu w znaczeniu świeckim!) . Określenie „naród wybrany” zakłada, iż inne narody pozbawione są podobnego statusu. Zgodnie jednak z wiarą Kościoła, do Ludu Bożego należy każdy, kto przyjmie wiarę, niezależnie od swojego pochodzenia (Por. List do Kolosan 3, 11).
2. Między Panem Bogiem a żydami wciąż istnieje jednak jakiś rodzaj przymierza. Św. Paweł, stwierdza w stosunku do żydów, którzy nie przyjęli Chrystusa, iż są „najmilsi z powodu ojców”. Według Apostoła Narodów „[n]ie żałuje bowiem Bóg darów i wezwania” (Rz 11, 28-29). Słowa te, na przestrzeni dziejów, były odnoszone do wyznawców judaizmu przez biskupów Rzymu. Już papież Grzegorz IX, w 1233 r., pisał o tym, że żydzi „są przyjaciółmi Boga za sprawą ich ojców” („Etsi Judaeorum” – „Les Registres De Gregoire IX”, t. 1, Paris 1896, s. 691).
Dokument Soboru Watykańskiego II, deklaracja o religiach niechrześcijańskich „Nostra aetate”, stanowi jasno, powołując się na Pawła, że „Żydzi nadal ze względu na swych przodków są bardzo drodzy Bogu, który nie żałuje darów i powołania” („Breviarium Fidei”, Ignacy Bokwa (red.), Poznań 2007, s. 515). Nauczanie Pawła z Tarsu jest umieszczane w kontekście wyznawców religii żydowskiej także przez Katechizm wydany przez św. Jana Pawła II (Por. „Katechizm Kościoła katolickiego”, 839). Ostatecznie zaś papież Franciszek, w swojej adhortacji „Evangelii Gaudium”, wyraźnie nauczał: „Bardzo szczególne spojrzenie kierujemy na naród żydowski, którego Przymierze z Bogiem nie zostało nigdy odwołane, ponieważ „dary łaski i wezwanie Boże są nieodwołalne” (Pkt. 247, https://www.vatican.va/content/francesco/pl/apost_exhortations/documents/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html [dostęp: 23.03.2026]).
3. Pewne jest to, że przymierze zawarte z Mojżeszem już nie obowiązuje, gdyż zostało wypełnione przez Pana Jezusa. Koncylium Florenckie, w bulli „Cantate Domino”, nauczało, iż „Kościół niezłomnie wierzy, wyznaje i naucza wszystkich rzeczy, związanych z Prawem Mojżeszowym lub Starym Testamentem, które przeminęły i zostały zastąpione sakramentami Nowego Testamentu” („Dokumenty Soborów Powszechnych”, Arkadiusz Baron, Henryk Pietras (red.), t. 3, Kraków 2003, s. 597).
Papież Pius XII potwierdził tę doktrynę w swojej encyklice „Mystici Corporis Christi”. Zgodnie z nauczaniem tegoż biskupa Rzymu „poprzez śmierć naszego Odkupiciela Nowy Testament zastąpił zniesione Prawo Starego Testamentu; następnie Prawo Chrystusa wraz z jego tajemnicami, przepisami, instytucjami i świętymi obrzędami zostało potwierdzone dla całego świata krwią Jezusa Chrystusa. Gdy bowiem nasz Boski Zbawiciel nauczał na ograniczonym obszarze – nie został bowiem posłany do nikogo innego, jak tylko do owiec zagubionych z Domu Izraela – Stare Prawo i Ewangelia obowiązywały razem; ale na drzewie swojej śmierci Jezus unieważnił Prawo wraz z jego nakazami, przybił pismo Starego Testamentu do krzyża, ustanawiając Nowy Testament swoją krwią przelaną za cały rodzaj ludzki” („Acta Apostolicae Sedis” 35 (1943), s. 205).
4. Według nauczania współczesnych papieży to przymierza przed-mojżeszowe pozostają w mocy, przynajmniej w pewnym stopniu. Według św. Jana Pawła II, Bóg „wybrał Abrahama, Izaaka i Jakuba oraz zawarł z nimi Przymierze wiecznej miłości, które nigdy nie zostało unieważnione” (Spotkanie z przedstawicielami organizacji żydowskich, Miami 11.09.1987, https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/speeches/1987/september/documents/hf_jp-ii_spe_19870911_organizzaz-ebraiche.html [dostęp: 23.03.2026]). Przymierze abrahamowe pozostaje aktualne, ponieważ żydzi wciąż mają swoje miejsce w Bożym planie zbawienia. Słowa Pawła Apostoła o „darach i wezwaniach” padają w kontekście obietnicy Boga. Obietnicy, zgodnie z którą wyznawcy judaizmu, u końca czasów, przyjmą Chrystusa jako swojego Mesjasza: „[Z]aślepienie po części spadło na Izraela, dopóki poganie nie wejdą w pełności, i tak wszystek Izrael będzie zbawiony” (Rz 11, 25-26).
Aktualność przymierza nie polega na akceptacji i potwierdzeniu żydowskich błędów. Polega ono jedynie na tym, że pewne obietnice Pana czekają swojego wypełnienia. Wypełnienia, którym będzie przejście na wiarę Chrystusową. Przekonanie o nawróceniu ludu żydowskiego jest elementem nauczania katolickiego. Już Marcin V, w bulli z 1419 r., pisał o tym, że „Żydzi stworzeni są na obraz i podobieństwo Boże, a ich potomstwo będzie kiedyś zbawione” (Caesaris Baronii, „Annales ecclesiastici”, t. 27, Barri-Ducis: L. Guerin 1874, s. 485-486). Przymierze to pozostaje jednak niepełne do momentu nawrócenia żydów.
5. Żydów można nazywać „wiarołomnymi” lub też „niewiernymi”, gdyż nie odpowiadają właściwie na Boże wezwania. Nie oznacza to, iż zostali oni przez Boga w pełni odrzuceni. Dekret „Nostra aetate”, naucza o tym, że „[c]hociaż Kościół jest nowym Ludem Bożym, nie należy przedstawiać Żydów jako odrzuconych ani jako przeklętych przez Boga, rzekomo na podstawie Pisma Świętego” („Breviarium Fidei”, Ignacy Bokwa (red.), Poznań 2007, s. 516). Również dawna modlitwa wielkopiątkowa, mimo iż zawiera wezwanie modlitewne za „wiarołomnych żydów”, tak jednak, podaje modlitwę, według której Bóg wyznawców religii mojżeszowej nie odrzuca całkowicie: „Wszechmogący, wieczny Boże, który i żydowskiej wiarołomności od miłosierdzia Twojego nie odrzucasz, wysłuchaj prośby nasze, które za zaślepionym ludem tym zanosimy” („Mszał Rzymski”, Poznań 1931, s. 250).
Dominik Bartsch
