Na pamiątkę spoczynku Chrystusa w Grobie, Kościół nie sprawował Ofiary Eucharystycznej w Wielką Sobotę. Obrzędy Wigilii Paschalnej wraz z Mszą Zmartwychwstania Pańskiego celebrowano dopiero w nocy z soboty na niedzielę. Około XI wieku jednak Kościół przeniósł tę celebrację na sobotnie przedpołudnie, choć nadal była to Msza Wielkanocna, tyle, że antycypowana; nigdy natomiast nie istniała jako „Msza Wielkiej Soboty”. W niniejszym artykule, kończącym cykl „Symbole w liturgii Wielkiego Tygodnia”, wyjaśniamy symbolikę Wigilii Paschalnej, opierając się głównie na dziele pt. „Rok liturgiczny” autorstwa Dom Prospera Guérangera OSB.
Czas sprawowania liturgii
Początkowo liturgia Wigilii Paschalnej miała miejsce w nocy z soboty na niedzielę. Stąd w tekstach liturgicznych mówi się o „błogosławionej nocy, co jedyna była godna poznać czas i godzinę zmartwychwstania Chrystusa” (Orędzie Wielkanocne, czyli Exultet). Składała się ona z dwóch części: Wigilii Wielkanocnej oraz Mszy Rezurekcyjnej na cześć Zmartwychwstania Pańskiego.
Wesprzyj nas już teraz!
Około XI wieku Kościół przeniósł tę celebrację na sobotę w ciągu dnia. Zmiana ta była podyktowana przepisami dotyczącymi postu eucharystycznego. Cały czas jednak uważano odprawianą wówczas Mszę Świętą za radosną Mszę Wielkanocną, choć antycypowaną; nigdy w historii Kościoła nie istniała „Msza Wielkiej Soboty”, ponieważ Kościół pogrążony był w żałobie po śmierci Zbawiciela. Stąd też niniejszy artykuł mówi nie o liturgii Wielkiej Soboty, lecz o liturgii Wigilii Paschalnej.
W pierwszych wiekach wierni czuwali całą noc w kościele, oczekując godziny, w której Nasz Pan powstał triumfalnie z grobu. Uczestniczyli również w uroczystym udzielaniu Chrztu katechumenom, co w sposób wzniosły wyrażało przejście ze śmierci duchowej do życia łaski. (…) Jednak od XI wieku godzina Mszy Zmartwychwstania była stopniowo przesuwana na wcześniejszy czas, aż w końcu została przeniesiona nawet na poranek Wielkiej Soboty. (…)
W rezultacie tej zmiany pojawia się pozorna sprzeczność między tajemnicą Wielkiej Soboty a sprawowaną w tym dniu liturgią: Chrystus wciąż spoczywa w grobie, a jednak celebrujemy Jego Zmartwychwstanie; godziny poprzedzające Mszę są pełne smutku, a jeszcze przed południem radość paschalna napełnia nasze serca – tłumaczy Dom Prosper Guéranger.
Z powodu tego rozdźwięku zaleca się powrót do sprawowania Wigilii Paschalnej w nocy. W wielu diecezjach biskupi nakazują dziś, by obrzędy rozpoczynały się po zmierzchu, nie wcześniej niż o godz. 20:00.
Błogosławieństwo nowego ognia
Liturgia Wigilii Paschalnej rozpoczyna się błogosławieństwem ognia, dokonywanym przed kościołem. Ogień symbolizuje Chrystusa, który jest Światłością świata. Co więcej, iskra nowego ognia wychodzi z kamienia – tak jak Chrystus, który tej nocy odsunął kamień od swojego grobowca.
Nie bez znaczenia jest również fakt, że na początku Wigilii wszystkie światła w kościele są zgaszone. Jak podkreśla o. Guéranger, ciemność oznacza, że wraz z rozdarciem zasłony przybytku w Wielki Piątek zakończyło się Stare Przymierze. Pojawia się jednak iskra nowego ognia, symbolizująca nadejście Nowego Przymierza. Światło tej iskry wkrótce oświeci całą świątynię.
Poza ogniem błogosławi się także pięć ziaren kadzidła, na pamiątkę wonności przygotowanych przez Marię Magdalenę i jej towarzyszki do namaszczenia Ciała Pańskiego, czego nie zdążyły już uczynić. Ziarna te symbolizują również pięć Ran Chrystusa zadanych Mu podczas Męki.
Od nowego ognia zapala się Paschał, z którym uroczyście wchodzi się do ciemnego kościoła. Procesja zatrzymuje się trzykrotnie: przy wejściu do kościoła, na środku i wreszcie przed ołtarzem. Przy każdym zatrzymaniu od Paschału zapala się świece coraz większej liczby zgromadzonych wiernych, a śpiew Lumen Christi („Światło Chrystusa”) rośnie stopniowo w tonie; odpowiedzią jest zawsze Deo gratias („Bogu niech będą dzięki”).
Do 1955 r. zamiast Paschału zapalano świece na trójramiennym świeczniku, zwanym triangułem, symbolizującym Trójcę Świętą. Sam zaś Paschał zapalano dopiero później. Trianguł na początku nie miał zapalonych świec, a przy każdym z trzech zatrzymań zapalano kolejno jego świece od poświęconego ognia. Opat z Solesmes widział w tym obrzędzie symbol objawienia trzech Osób Boskich dokonany przez Chrystusa na ziemi: Ojca, Syna i Ducha Świętego.
Pierwsze z nich to objawienie Ojca, dokonane przez Syna w słowach: „Nikt nie zna Syna, tylko Ojciec, i nikt nie zna Ojca, tylko Syn oraz ten, komu Syn zechce objawić” (Mt 11,27). Drugie to objawienie Syna, dokonane przez samego Jezusa, kiedy przyjął ludzkie ciało, stał się człowiekiem i nauczał, że jest równy Ojcu. Trzecie zaś to objawienie Ducha Świętego przez Syna w słowach: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” (Mt 28,19). Dzięki temu, poprzez Chrystusa – Światłość świata – świat poznał Trójcę Świętą.
Exultet, czyli Orędzie Wielkanocne
Po dojściu do ołtarza diakon – a w razie jego nieobecności kapłan – śpiewa Orędzie Wielkanocne, zwane od jego pierwszych słów Exultetem. Do 1955 r. diakon zatrzymywał śpiew dwukrotnie: przy pierwszym zatrzymaniu wkładał ziarna kadzidła do Paschału, przy drugim – zapalał go. Zapalenie Paschału symbolizuje moment Zmartwychwstania Chrystusa, kiedy Jego Dusza ponownie łączy się z Ciałem. Paschał staje się znakiem obecności żyjącego Chrystusa na ziemi; jego zgaszenie po 40 dniach nawiąże z kolei do Wniebowstąpienia Zbawiciela.
Czytania ze Starego Testamentu
Liczba starotestamentalnych czytań podczas Wigilii Paschalnej zmieniała się kilkakrotnie. Do 1955 r. było ich 12, następnie zmniejszono do 4, a reformą z 1969 r. – zwiększono do 7. Czytania te ukazują historię Zbawienia aż do przyjścia Chrystusa oraz mają przygotować katechumenów do przyjęcia Chrztu. Wszystkie formy rytu rzymskiego mają wspólne czytania o stworzeniu świata i przejściu Izraelitów przez Morze Czerwone.
Fragmenty Starego Testamentu łączą się z tajemnicą Śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa. Stworzenie Adama symbolizuje Chrystusa jako Nowego Adama, odkupiciela ludzkości skażonej grzechem pierworodnym. Historia Noego zapowiada nową Arkę, czyli Kościół, w którym jest zbawienie. Izaak niosący drewno na górę jest figurą Chrystusa niosącego Krzyż na Kalwarię, a cudowne przejście Izraelitów przez Morze Czerwone zapowiada przejście Chrystusa ze śmierci do życia.
Błogosławieństwo wody chrzcielnej
Chrzest zmazuje grzech pierworodny, obdarza łaską uświęcającą i włącza do Mistycznego Ciała Chrystusa. Dlatego Kościół w uroczysty sposób błogosławi wodę chrzcielną w Wielką Sobotę.
Nie możemy się dziwić, że widok tego elementu, który dał nam życie duchowe, napełnia nas radością ani że oddajemy temu elementowi cześć, która odnosi się do Autora wszystkich łask, jakie mają zostać nam udzielone – pisze Dom Guéranger.
Błogosławieństwo wody chrzcielnej jest bardzo starą praktyką, sięgającą czasów apostolskich. Kapłan śpiewa błogosławieństwo na melodię uroczystej prefacji. W tradycyjnym rycie zatrzymuje się w pewnym momencie i, wkładając rękę do wody, rozdziela ją na kształt krzyża, co oznacza, że to przez krzyż ten żywioł otrzymuje moc odradzania dusz ludzkich.
Ta cudowna moc została obiecana wodzie; lecz obietnica nie została spełniona, dopóki Chrystus nie przelał swojej Krwi na krzyżu. To przez Jego Krew dokonują się działania wody na dusze ludzi; a z działaniem tej drogocennej Krwi łączy się działanie Ducha Świętego – wyjaśnia benedyktyn.
W innym momencie kapłan kropi wodę na cztery strony świata, przypominając przez to, że chrzest jest udzielany wszystkim narodom, oraz nawiązując do czterech rzek Raju; przyzywa też dla wody ożywiającego działania Ducha Świętego. Wreszcie zanurzenie Paschału w wodzie symbolizuje Chrzest Chrystusa w Jordanie (Paschał, jak wspomniano wcześniej, jest symbolem Chrystusa).
Następnie celebrans kropi wiernych święconą wodą, a do wody pozostałej w chrzcielnicy wlewa Święte Oleje: Krzyżmo Święte i olej Katechumenów. Katechumenom udziela sakramentów chrztu i bierzmowania.
Tradycyjne polskie obrzędy
W Polsce charakterystyczne są jeszcze dwa obrzędy: poświęcenie pokarmów i procesja rezurekcyjna. Oba wyrosły z praktyki, gdy Wigilia Paschalna była celebrowana w sobotę w ciągu dnia. Po jej zakończeniu następowało błogosławieństwo pokarmów na wielkanocny stół, a w Niedzielę Wielkanocną rano odprawiano procesję rezurekcyjną.
Jednak celebrowanie procesji dopiero w niedzielę rano jest pewną liturgiczną sprzecznością, ponieważ już podczas Wigilii Paschalnej śpiewa się Exultet i w ten sposób ogłasza światu Zmartwychwstanie Pana. Dlatego w wielu miejscach procesję rezurekcyjną odprawia się w nocy, bezpośrednio po Wigilii Paschalnej.
Jeśli chodzi o poświęcenie pokarmów, to mimo przesunięcia Wigilii Paschalnej na sobotni wieczór, obrzęd ten wciąż odbywa się w ciągu dnia. W niektórych kościołach praktykuje się błogosławieństwo pokarmów w nocy, po zakończeniu Wigilii Paschalnej.
Adrian Fyda
Źródło:
Dom Prosper Guéranger OSB, Rok Liturgiczny: liturgialatina.org/lityear
