Roberto de Mattei: Konsekracje biskupie i św. Atanazy. Przykład posłuszeństwa Rzymowi
Św. Atanazy konsekrował biskupów wyłącznie w ramach swojej legalnej władzy kościelnej. Szukał zawsze aprobaty Rzymu i nigdy nie wystąpił przeciwko prerogatywom papieża. Pisze o tym na łamach "Rorate Caeli" włoski historyk Kościoła, profesor Roberto de Mattei.
W ciągu sześćdziesięciu lat między soborem nicejskim (325) a soborem konstantynopolitańskim (381) Kościół doświadczył w trakcie kryzysu ariańskiego jednego z najtrudniejszych momentów swojej historii. Była to epoka odstępstw od wiary, w której szczególnie wyróżnili się gorliwi obrońcy ortodoksji — postacie takie jak św. Atanazy z Aleksandrii i św. Hilary z Poitiers. Zwłaszcza Atanazy stał się symbolem walki z arianizmem, który przeniknął aż na sam szczyt hierarchii kościelnej.
W obecnej debacie na temat konsekracji biskupich dokonywanych bez mandatu papieskiego niekiedy przywołuje się imię św. Atanazego jako przykład biskupa, który rzekomo konsekrował nowych biskupów poza zwykłymi normami dyscyplinarnymi. Jednak rygorystyczne badanie źródeł historycznych prowadzi do zupełnie innych wniosków.
Aby właściwie zrozumieć działalność Atanazego, należy najpierw przypomnieć sobie ramy kanoniczne IV wieku. We wczesnych wiekach nie istniała jeszcze procedura prawna mandatu papieskiego wymaganego przy każdej konsekracji biskupiej. Istniała jednak dobrze ugruntowana praktyka, którą Sobór Nicejski ujął w kanonie 4. Praktyka ta stanowiła, że każdy nowy biskup miał być konsekrowany przez wszystkich biskupów prowincji kościelnej lub, gdy nie było to możliwe, przez co najmniej trzech biskupów, przy ostatecznym zatwierdzeniu metropolity — głównego biskupa prowincji kościelnej. Metropolita posiadał zwyczajną jurysdykcję nad własną prowincją, podczas gdy papież sprawował powszechny prymat nad całym Kościołem.
Atanazy, który został biskupem stolicy metropolitalnej Aleksandrii 8 czerwca 328 roku, ponosił odpowiedzialność za jedną z największych jurysdykcji kościelnych na chrześcijańskim Wschodzie. Kanon 6 Soboru Nicejskiego stanowił, że starożytny zwyczaj obowiązujący w Egipcie, Libii i Pentapolis miał pozostać w mocy, tak aby biskup Aleksandrii miał władzę nad wszystkimi tymi regionami.
Sprzeciw ariański wobec nominacji Atanazego ujawnił się natychmiast. Synod w Tyrze w 335 roku w sposób nieprawidłowy złożył Atanazego z urzędu, natomiast cesarz Konstantyn nakazał jego pierwsze wygnanie do Trewiru. Skutkiem tych wydarzeń była ciągła rotacja w diecezjach egipskich między biskupami wiernymi Nicei a kandydatami wspieranymi przez stronnictwo euzebiańskie. Działalność Atanazego nie ograniczała się do obrony doktrynalnej wyznania nicejskiego, lecz obejmowała również intensywny wysiłek odbudowy hierarchii kościelnej w prowincjach podlegających jego jurysdykcji. Po każdym powrocie z wygnania biskup Aleksandrii zastawał liczne stolice biskupie zajęte przez biskupów proariańskich ustanowionych przy wsparciu władzy cesarskiej. Jego pierwszym zadaniem było ich usunięcie i zastąpienie pasterzami wiernymi wyznaniu nicejskiemu.
Fundamentalne opracowanie Annicka Martina zrekonstruowało tę działalność z dużą precyzją, wykazując, że nominacje dokonywane przez Atanazego dotyczyły stolic biskupich należących do Egiptu, Libii lub Pentapolis — czyli terytoriów podlegających jego jurysdykcji kanonicznej.
Podobny wniosek wynika z rekonstrukcji przedstawionej przez profesora Manlio Simonettiego. Analizując powrót Atanazego w 346 roku oraz jego ostateczny powrót w 362 roku, Simonetti podkreśla, że patriarcha przystępował do odbudowy hierarchii nicejskiej w Kościołach egipskich, nie przekraczając nigdy granic własnej kompetencji kościelnej. Działalność Atanazego była w pełni zgodna z ówczesną dyscypliną prawną, ponieważ stanowiła naturalne wykonywanie władzy metropolity Aleksandrii. Liczne święcenia biskupie przypisywane Atanazemu nigdy nie były uznawane przez Kościół jego czasów za nadużycie, właśnie dlatego, że dokonywały się na terytorium podlegającym jego kompetencji kanonicznej.
Konsekracje dokonywane przez patriarchę Aleksandrii miały miejsce w okolicznościach wyjątkowych, jednak nigdy nie były przeprowadzane przeciwko papieżowi ani w opozycji do Stolicy Apostolskiej. Przeciwnie, uznanie Rzymu stanowiło jeden z zasadniczych elementów działalności pasterskiej Atanazego. W całym okresie kryzysu ariańskiego biskup Aleksandrii nieustannie zabiegał o wsparcie biskupów Rzymu i uznawał ich autorytet.
Po swoim złożeniu z urzędu przez synody wschodnie Atanazy udał się do Rzymu, gdzie został przyjęty przez papieża św. Juliusza I. Synod rzymski z 341 roku uznał za nieważne zarzuty wysunięte przeciwko patriarsze aleksandryjskiemu i w pełni potwierdził jego legalność. W swoim słynnym liście skierowanym do biskupów Wschodu Juliusz zganił ich za podjęcie decyzji bez konsultacji z Kościołem rzymskim, przypominając, że sprawy takiej wagi muszą być poddane osądowi Stolicy Apostolskiej.
W kolejnych latach Atanazy utrzymywał również stałe relacje z papieżem Liberiuszem. Tymczasowa słabość okazana przez Liberiusza podczas jego wygnania nie zmieniła postawy patriarchy egipskiego, który nadal uważał Rzym za centrum komunii kościelnej. Jeszcze bliższa była jego późniejsza współpraca z papieżem św. Damasem, który w pełni wspierał przywrócenie ortodoksji nicejskiej i potwierdził prestiż stolicy aleksandryjskiej.
Kardynał John Henry Newman w swojej książce o arianach IV wieku jasno wyjaśnił znaczenie eklezjologiczne tych wydarzeń. Atanazy stawiał opór cesarzom, proariańskim synodom i naciskom politycznym, jednak nigdy nie sprzeciwiał się zasadzie prymatu rzymskiego. Jego walka była skierowana przeciwko biskupom heterodoksyjnym oraz przeciw ingerencji władzy świeckiej, a nie przeciwko hierarchicznej strukturze Kościoła. Cała jego działalność duszpasterska była konsekwentnie osadzona w ramach legalnej jurysdykcji stolicy aleksandryjskiej oraz w dążeniu do komunii ze Stolicą Rzymską.
Konsekracje biskupie promowane przez Atanazego stanowiły zwyczajny akt zarządu kościelnego, który nabierał charakteru nadzwyczajnego jedynie z powodu wyjątkowych okoliczności wynikających z ingerencji władzy cesarskiej w spory doktrynalne. Atanazy był legalnym patriarchą Aleksandrii; jego konsekracje odbywały się w granicach jego jurysdykcji patriarchalnej; nieustannie zabiegał o wsparcie biskupów Rzymu. Z tego powodu przykład św. Atanazego pozostaje jednym z najwyższych wzorców wierności Tradycji w momentach kryzysu kościelnego i nie może być w żaden sposób przywoływany jako przykład nieposłuszeństwa wobec władzy najwyższego biskupa bez sprzeczności z prawdą faktów, a tym samym bez popadania w sprzeczność z oceną historii.
Roberto de Mattei
Źródło: Rorate Caeli
