Chopin w Łazienkach – 100 lat symbolu polskiej kultury
Pomnik Fryderyka Chopina jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych na świecie symboli Warszawy i polskiej kultury. Monument największego polskiego kompozytora odsłonięto w Łazienkach dokładnie 100 lat temu – 14 listopada 1926 roku.
Pomnik Chopina odsłonięto w Warszawie 100 lat temu, ale jego historia jest starsza jeszcze o ćwierć wieku i zaczyna się w 1901 r. Myśl o zbudowaniu w Warszawie pomnika największego polskiego kompozytora żywa była w polskim społeczeństwie już w drugiej połowie XIX w., ale realizacji tego nie sprzyjały warunki polityczne. Władze zaborcze sprzeciwiały się wszelkim działaniom upamiętniającym historie i kulturę Polski.
W 1901 r. w teatrze dworskim w Petersburgu występowała polska śpiewaczka, primadonna opery paryskiej, Adelajda Bolska. Jej występ tak oczarował cara Mikołaja II, że ten chciał ją jakoś wynagrodzić. Wówczas Bolska publicznie poprosiła go o zgodę na wystawienie Chopinowi pomnika w Warszawie. Postawiony w trudnej sytuacji car wydał zgodę, aczkolwiek z wieloma obwarowaniami. Skuteczne torpedowanie tego projektu przesunął na swoich urzędników.
Adelajda, której zawdzięczamy rozpoczęcie starań o budowę pomnika, nosiła panieńskie nazwisko Skąpska, w celach artystycznych przyjęła jednak pseudonim Bolska. Po mężu używała również nazwiska Dienheim-Brochocka.
Kolejnym krokiem była zgoda, wydana przez gubernatora warszawskiego, na utworzenie Komitetu Budowy Pomnika Chopina w Warszawie. „Pierwszy komitet pracował w niezmiernie trudnych warunkach. Trzeba było uzyskiwać od władz rosyjskich oddzielnie każdorazowo pozwolenia na nominację członków, na ogłoszenie konkursu, na zbieranie składek, zatwierdzenie wyboru placu, itd. Głównym bodźcem w tej walce z rządem i władzami, obok entuzjazmu dla artyzmu i nieśmiertelnej sztuki Chopina, była niewątpliwie chęć zadokumentowania »przed całym światem, że istniejemy, że żyjemy«”- napisano w wydanej w 1929 r. książce „Historia budowy pomnika Fr. Chopina”.
Z racji przeszkód stawianych przez władze carskie prace komitetu postępowały bardzo powoli. W pierwszym etapie skupiono się na zbiórce funduszy. Na zgodę na to działanie czekano aż pięć lat. Kolejnymi krokami był wybór lokalizacji i konkurs na projekt pomnika.
Władze Warszawy zaproponowały komitetowi dwie lokalizacje: w Ogrodzie Saskim i na placu Wareckim (dziś nosi on nazwę Plac Powstańców Warszawy). Komitet zdecydował się na drugą lokalizację. Na przełomie lat 1909 – 1910 pojawiła się jeszcze trzecia lokalizacja – zdecydowano, że pomnik ostatecznie stanie w Parku Ujazdowskim.
W 1908 r. ogłoszono konkurs na projekt pomnika. Wpłynęło na niego ponad 60 propozycji. W maju 1909 r. sąd konkursowy wybrał zwycięski projekt, którego autorami byli Wacław Szymanowski (rzeźbiarz) i Franciszek Mączyński (architekt). Ten etap też musiał być konsultowany przez władze carskie, w tym przypadku swoją opinię i akceptację estetyki monumentu musiała wyrazić Cesarska Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu. Ten proces trwał kolejne dwa lata. Po tym czasie odmówiono zatwierdzenia projektu pomnika, jako budowli nieakceptowalnej estetycznie. Komitet zlecił poprawki w projekcie. Ostatecznie, po kolejnych wielu przeszkodach, forma pomnika została zaakceptowana przez władze. W maju 1914 r. komitet zawarł umowę na wykonanie pomnika z francuską firmą Anciennes Fonderies Thiebaut Fréres. Model dotarł do Francji na krótko przed wybuchem I wojny światowej.
Do projektu budowy pomnika Chopina powrócono po zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu przez Polskę Niepodległości. Niespodziewanie w 1918 r. Szymanowski otrzymał z Francji informacje, że model pomnika, który miał posłużyć do sporządzenia odlewu, szczęśliwie przetrwał wojnę. Mimo ogromniej euforii komitet budowy pomnika nie mógł poczynić żadnych działań ze względu na brak funduszy. W maju 1920 r. komitet postanowił zakończyć swoją działalność i dalsze losy budowy pomnika przekazać w ręce Ministerstwa Sztuki i Kultury. Władze zrzeczenia komitetu jednak nie przyjęły, zaleciły mu dalsze działanie i zapewniły o odpowiednim wsparciu rządowym. Komitet rozpoczął też kolejną zbiórkę, pieniądze napływały od firm, osób prywatnych, organizowano specjalne koncertu, z których dochód przeznaczano na budowę pomnika. W działania zaangażowali się też parlamentarzyści.
Na przełomie lat 1924–1925 r. ponownie powróciła sprawa wyboru lokalizacji pomnika. Tym razem zdecydowano, że pomnik stanie w Łazienkach, obok Belwederu. Wcześniej w tej części parku znajdował się sad owocowy. Na początku 1926 r. ruszyły prace przygotowujące teren pod pomnik, a we Francji rozpoczęto odlewanie monumentu.
Odsłonięcie pomnika wyznaczono na 14 listopada 1926 r. Data ta zbiegała się z 25-leciem Filharmonii, dlatego ustalono wspólny program obu uroczystości. Odsłonięcie warszawskiego pomnika Fryderyka Chopina odbiło się szerokim echem w całej Europie. „Szwajcarskie radiostacje podały biografię Chopina i grały jego utwory. W Zurychu i Genewie odbyły się koncerty. W Wenecji urządzono uroczystą akademię. W Kiszyniowie, Dyneburgu, Nicei, Pradze, Koszycach, Czerniowcach – obchody z koncertami” – pisano w książce „Historia budowy pomnika Fr. Chopina”.
Listy gratulacyjne, przedstawicieli rządów i instytucji kultury, przesłano komitetowi z prawie całej Europy. Ignacy Jan Paderewski napisał w liście: „Żałuje, że przybyć nie mogłem, złożyć hołd miłości, czci i wdzięczności Geniuszowi polskiemu, który na szerokim świecie najwięcej serc zdobył dla swego narodu”.
Przez kolejne lata pomnik Chopina stawał się powoli jednym z najważniejszych monumentów Warszawy. Jego bohater był symbolem patriotyzmu i największych szczytów wirtuozerii. Goście z zagranicy nie mieli najmniejszego wątpliwości, kto siedzi w Łazienkach pod porywaną powiewem wiatru wierzbą.
Po kapitulacji Warszawy w 1939 r., jedną z pierwszych decyzji okupujących Warszawę Niemców była likwidacja pomnika Chopina. Z jednej strony niszczono symbol polskiego patriotyzmu, z drugiej pozyskiwano cenny metalurgicznie materiał. W maju 1940 r. na polecenie gubernatora Hansa Franka pomnik Chopina został wysadzony w powietrze i przekazany na złom. Niemcy usiłowali także zniszczyć wszystkie kopie pomnika przechowywane w polskich muzeach.
Oficjalne protesty w warunkach okupacji nie był możliwy, dlatego Warszawiacy posługiwali się innym sposobami. Po stolicy zaczął krążyć rymowany wierszyk: „Kto mnie zdjął, to nie wiem, ale wiem, dlaczego – żebym mu nie zagrał marsza żałobnego”. Leopold Staff napisał zaś w wierszu „Zniszczenie pomnika Chopina w Warszawie”: „Aż się targnęła dzika dłoń zuchwalca, na twój majestat. Zbir, wściekłością ślepy, rozbił twą niemą postać na czerepy”.
Po zakończeniu II wojny światowej, już w 1946 r. zrodziła się idea odbudowy pomnika Chopina. Korzystając z odnalezionych kopii monumentu i materiałów fotograficznych zrekonstruowano projekt. W listopadzie 1946 r. głowę Chopina odnaleziono na terenie Państwowych Zakładów Rafineryjno-Przetwórczych we Wrocławiu. Okazało się jednak, że nie była to głowa z monumentu w Łazienkach, lecz jeden z próbnych odlewów w znacznie pomniejszonej skali. Oryginalny odlew został w całości przetopiony przez Niemców.
Nowe komunistyczne władze Polski niewielu miały bohaterów, których pomniki były przez nich akceptowane. Wielu wybitnych Polaków, którzy mieli swoje pomniki w II RP, według nowych władz nie zasługiwało na upamiętnienie. Chopin dla polskich komunistów był postacią bardzo wygodną – wielki artysta znany na całym świecie, patriota, ale bez otwartego konfliktu z Rosjanami. Drobne epizody, jak np. skomponowanie „Etiudy rewolucyjnej” czy zniszczenie fortepianu Chopina w Warszawie, przypisywano historii carskiej Rosji, od której odcinały się władze Związku Radzieckiego.
Jesienią 1949 r. odbył się IV Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina, który legitymizował obecność Chopina w kulturze komunistycznej Polski. Był to rok, w którym przypadała 100. rocznica śmierci tego wybitnego kompozytora i pianisty. Konferencja w sprawie odbudowy pomnika Chopina odbyła się 1 lutego 1955 r. w gabinecie ówczesnego ministra kultury, Włodzimierza Sokorskiego. Wzięło w niej udział 16 osób, przedstawicieli różnych środowisk związanych z kulturą. Większość była za odbudową pomnika Chopina w warszawskich Łazienkach w przedwojennej formie. Wnioski z tej konferencji stały się podstawą do wydania zgody przez Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej na odbudowę pomnika. Zrekonstruowany monument Fryderyka Chopina odsłonił 11 maja 1958 r. przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki.
Od 1959 r. z inicjatywy Towarzystwa im. Fryderyka Chopina latem, w każdą niedzielę, odbywają się przy pomniku koncerty chopinowskie z udziałem wybitnych pianistów. Te plenerowe spotkania z muzyką Chopina stały się tradycją lubianą przez mieszkańców Warszawy i turystów.
Dziś, obok Kolumny króla Zygmunta oraz Pałacu Kultury i Nauki, pomnik Chopina jest najbardziej rozpoznawalnym symbolem Warszawy i Polski.
Źródło: PAP / Tomasz Szczerbicki
Jeszcze Polska nie zginęła!... póki Polak umie grać Chopina [impresje po koncercie Piotra Pawlaka]
