Ks. prof. Andrzej Zwoliński: Religia masońska

Joseph de Maistre, ambasador monarchii sabaudzkiej na dworze w Sankt Petersburgu, jeden z najbardziej skrajnych reakcjonistów swoich czasów, który dokładnie poznał masonerię, gdyż przeszedł inicjację w loży Trois Mortiers i piastował w niej godność „wielkiego mówcy”, w jednej ze swoich publikacji wyjaśniał, jaką rolę ma odegrać masoneria w dziejach kultury: „Celem masonerii jest prawdziwa religia”^[1].

Jednak bardzo wielu masonów publicznie wyraża opinię, że masoneria nie jest religią; że sięga do różnych tradycji, jak ezoteryzm, nauki tajemne czy okultyzm, teozofia, nawet do gnozy czy starogreckiego hermetyzmu, ale nie chce zająć miejsca religii. Nie walczy z nią, nie wspomaga, uważa za przeszkodę w realizacji swych celów, ale nie chce być religią^[2].

Z drugiej jednak strony masoneria od zawsze była uważana za sektę, rodzaj zdegenerowanego kultu religijnego, fałszywą religię, Antykościół czy nawet odmianę satanizmu^[3].

Niektórzy badacze próbują klasyfikować masonerię jako „związek światopoglądowy”, rodzaj „zastępczej religii”, jaką był np. kult ludzkości, głoszony przez A. Comte (zm. 1857), czy też narodowy socjalizm albo komunizm. Rzekomo masoneria nie mieści się w ramach jakiegoś systemu religijnego czy filozoficznego. Ma być za to etyczno-humanitarnym i demokratycznym stowarzyszeniem wolnych ludzi^[4].

Żadne z przytoczonych określeń nie opisuje w pełni zjawiska masonerii, która nie chce być postrzegana jako antyreligijna czy areligijna, nie jest też ateistyczna, gnostyczna bądź satanistyczna, ale buduje raczej wizję metareligijnego, symbolicznego spojrzenia na człowieka i jego świat.

Masoneria w swych deklaracjach stwierdza, że nie walczy z Panem Bogiem, natomiast walczy i będzie walczyła z różnymi przejawami klerykalizacji życia publicznego i próbami religijnych rozwiązań problemów społecznych. Wśród masonów są więc i katolicy, deiści, agnostycy, są ludzie głębokiej wiary i ateiści, którym nie przeszkadza wiara innych braci. Biblia, a konkretnie Ewangelia św. Jana, otwarta na pierwszej stronie, towarzyszy niektórym uroczystościom i czczona jest jako źródło prawa moralnego, ważna dla wszystkich ludzi. W lożach arabskich jest nią Koran, a w Indiach — Wedy^[5].

Wiele pism masońskich podkreślało fakt, że wolnomularstwo jest życzliwe religii, wykazuje sporo cech pokrewnych z protestantyzmem w jego podstawowych zarysach, jak: wolność sumienia, tolerancja, poczucie osobistej odpowiedzialności, miłość bliźniego oraz chrześcijański charakter myśli i uczynków. Wielu duchownych protestanckich wstępowało do lóż i pełniło w nich szereg kierowniczych funkcji. Wielkie loże północy (Szwecja, Norwegia, Dania) i trzy staropruskie Wielkie Loże (Wielka Loża Krajowa Wolnomularzy Niemiec, Wielka Loża Prus, Wielka Narodowa Loża — Matka Trzech Globów) włączyły nawet do swego programu nauczania i wychowania część nauki chrześcijańskiej, nazywając siebie „chrześcijańskimi wielkimi lożami”^[6].

Światopogląd poszczególnych członków masonerii był problemem bardziej złożonym. Każdy mógł się deklarować bardzo odmiennie od innych. I tak np. Czesław Miłosz, wolnomularz, który nie ukrywał swej przynależności do Zakonu, deklarował się jako sympatyk i zwolennik tradycji gnostycko-manichejskiej. Fascynował się manicheizmem, jak twierdził w wywiadzie z Jerzym Turowiczem – od lat szkolnych. Późnej przygotował nawet kurs na temat manicheizmu na uniwersytecie kalifornijskim. Upatrywał powiązań między manicheizmem a światem słowiańskim^[7].

Papież Grzegorz XVI nazwał masonerię „ściekiem nieczystym wszystkich sekt”— podkreślając jej zagrożenie dla rozumienia religii i życia religijnego^[8].

Kardynał Mercier, analizując wojnę 1914–1918 jako karę za błąd odradzającego się naturalizmu masońskiego, pisał: „W imię Ewangelii i w świetle encyklik czterech ostatnich papieży: Grzegorza XVI, Piusa IX, Leona XIII i Piusa X, nie waham się twierdzić, że ta obojętność w stosunku do religii, stawiająca na tym samym poziomie religię o boskim pochodzeniu oraz religie wymyślone przez ludzi, by doprowadzić ich do tego samego sceptycyzmu, jest bluźnierstwem, które bardziej niż grzechy jednostek i rodzin ściąga na społeczeństwo kary boskie^[9]”.

Ważnym dla zrozumienia specyficznej „religijności” tzw. ortodoksyjnych lóż masońskich, jest analiza kluczowych pojęć, za pomocą których opisywały one swoją wiarę.

Najwyższa Istota często określana jest terminem „Wielki Budowniczy (Architekt) Wszechświata”— The Great Architect of the Universe. Już w 1865 r. Bronisław Trentowski, wielki mistrz loży we Fryburgu Bryzgowskim, pisał: „Masoneria czci we wszystkich swych świątyniach i lożach Boga, którego w swym murarskim słownictwie zwie Wielkim budowniczym wszystkich światów; pozostawia jednak pojęcie (tj. pojmowanie tego Boga) każdemu osobno. Jej Budowniczy Wszechświata jest i pozostaje najwyższą istotą, którą może sobie pojmować, jak się chce — którą zarówno chrześcijanin, jak Żyd, i mahometanin, i poganin, i monoteista, i deista, i panteista, tak, nawet ateista... uznawać musi”.

Konstytucja Wielkiej Loży Narodowej Polski z 1931 r. stwierdzała w art. 4: „Nie narzucając Braciom żadnych wierzeń religijnych ani politycznych i żadnych im nie wzbraniając, Wolnomularstwo polskie wymaga, aby wierzenia te były szczere i nie sprzeciwiały się jego podstawowym założeniom”^[10]. Konstytucja nic nie mówiła na temat ateistów. Enigmatycznie stwierdzała w artykule 11, że: „Wolnym Mularzem polskim może zostać każdy, kto nosi w sobie poczucie godności ludzkiej, oparte nie tylko na dojrzałym rozumieniu prawdy i szlachetnym odczuciu dobra, ale także na dążeniu do nieustannego doskonalenia się”^[11].

Wielkie loże ortodoksyjne (angielska, szkocka i irlandzka) we wspólnej deklaracji z sierpnia 1938 r. stwierdziły: „Pierwszym warunkiem przyjęcia na członka Stowarzyszenia Wolnomularskiego jest wiara w Najwyższą Istotę. Jest to warunek zasadniczy i nie dopuszcza żadnego kompromisu. Biblia, uznawana przez wolnomularzy za księgę Świętego Prawa, jest zawsze otwarta na posiedzeniach lóż. Każdy kandydat winien podejmować swe zobowiązania składając przysięgę na tę księgę albo na jakąś inną, która w jego osobistej wierze posiada charakter sakralny do przysięgi lub przyrzeczenia wyrażanego przezeń”^[12]. Jednak, nawet gdy loża deklaruje, że wymaga wiary w Boga, to nie jest to wiara, którą wyznają chrześcijanie. Katolicy wierzą w Boga Stwórcę, natomiast masoni w „Architekta”, a to zdecydowanie odmienna deklaracja^[13].

Dla wielu masonów Wielki Architekt, jak najczęściej nazywają Istotę Najwyższą, jest człowiekiem, który odkrywa prawa Kosmosu, ujarzmia siły natury i podporządkowuje je swoim potrzebom. To człowiek, który dostrzega Boga w sobie samym. Dla innych Wielkim Architektem jest sama natura, taka jak ją widzimy^[14].

W szwajcarskim umiarkowanym czasopiśmie masońskim „Alpina” (wydawanym w 3 językach), w roczniku 1978 (nr 1, s. 9–15) pisano: „Co my nazywamy Wielkim Budowniczym Wszechświata, oznacza dla jednego z braci masońskich istotę wyższą, Boga, a dla któregoś zaś brata przedstawia zwykły symbol jakiejś zasady sprawczej”^[15]. Bóg jest tym, czym jest w ludzkich odczuciach. Sama idea i koncepcja Boga staje się dla człowieka Bogiem. Niektórzy masoni czczą naturę ludzką jako „bóstwo”, jako Rozum i Wiedzę^[16]. Jak stwierdził znawca masonerii, B. Fay: Bóg zostaje zredukowany do poziomu logicznej zasady, staje się narzędziem ludzkiego umysłu^[17].

Bóg, według doktryny masońskiej, jest tym, czym jest w ludzkich odczuciach. Idea i koncepcja Boga staje się dla człowieka Bogiem. Przez niektórych masonów natura ludzka jest czczona jako „bóstwo”, jako Rozum i Wiedza. Masoneria jest wówczas odrodzeniem dawnych, pogańskich mistycznych religii. Bóg jest niekiedy określany jako Natura, z jej bogami płodności (płci) i bóstwami reprezentującymi Słońce i Księżyc (w Egipcie Ozyrys i Izyda).

W przypadku wolnomularzy wskazuje się, że są oni wyznawcami religii, co do której zgadzają się wszyscy ludzie. Oparta jest ona o naturalizm (odrzucenie porządku nadprzyrodzonego i objawionego), relatywizm (zakłada względność i sytuacyjność rozumienia dobra, a także prawdy), skrajny subiektywizm (każda jednostka sama ocenia wagę przyjmowanych twierdzeń, a jej „widzenie” tematu staje się najważniejsze). Wiąże się z synkretyzmem (przyjmując z każdej religii elementy, które „pasują” do całości doktryny masońskiej), z indyferentyzmem (obojętnością na wyznawaną przez jednostkę religię, byle pozostawać wiernym idei masońskiej), a nawet odradzającym się pogaństwem (w postaci odradzających się mitów czy kultu Przyrody)^[18].

Wielki Wschód Francji 10 września 1878 roku odrzucił wiarę w wyobrażenie Boga, ogłosił się ateistycznym. Był to bardzo ważny moment dla ruchu wolnomularskiego, który stwarzał nowy nurt ateistycznej masonerii^[19].

W doktrynie masońskiej Jezus Chrystus jest najczęściej traktowany na równi z wielkimi postaciami historycznymi, jak Arystoteles, Platon i Mahomet. Jezus był człowiekiem, „synem Józefa”, nie Synem Boga. Jeżeli Jezus stał się ideałem dla ludzi, to tylko dlatego, że połączył w sobie greckie, buddystyczne i żydowskie pojęcia filozoficzne oraz dogmatyczne. Historie Ewangelii są tak związane — według nich — z Chrystusem, jak inne religijne legendy, np. o Krisznie, bogu hindu, w którego życiu można znaleźć wszystko to, co wiąże się z dramatem Jezusa. Niekiedy masoneria ukazuje Jezusa jako wielkiego mistrza Zakonu, który wszystkich oświeca doskonałym światłem. Jest symbolem tego, co zdrowy rozsądek mówi nam o narodzeniu, życiu, śmierci i zmartwychwstaniu. Jest symbolicznym Logosem (Słowem Bożym). Dlatego na stronie z tekstem Prologu Ewangelii św. Jana Apostoła otwarta jest Biblia wyłożona w loży masońskiej. Jezus jest więc w tym znaczeniu pierwszym, doskonałym masonem^[20].

Biblia jest traktowana jako jedna ze „Świętych Ksiąg” ludzkości, nie lepsza od Koranu, pism hindu czy też dzieł chińskich albo greckich filozofów. Nie powinna być ona, zdaniem masonów, interpretowana dosłownie, bo jej prawdziwe znaczenie jest ezoteryczne, ukryte przed większością, a dostępne jedynie dla nielicznych. Praktycznie masoneria bazuje także na Kabale, średniowiecznej księdze magii i mistycyzmu.

Według doktryny masońskiej, zbawienie jest kwestią samodoskonalenia, moralności, dobrych uczynków, łącznie z przestrzeganiem masońskich przysiąg i posłuszeństwem wobec wszystkich masońskich autorytetów. Możliwa jest więc deifikacja człowieka na ziemi jego własnymi środkami. Wszyscy profani (nie-masoni), łącznie z samym Jezusem, błądzą, są ślepi i zagubieni w duchowej ciemności. Jedynie wtajemniczenie w stopnie i sekrety wolnomularskie prowadzi z ciemności „w światło”, oczyszczając i zapoczątkowując nowe życie. Modlitwy powinny być ofiarowane „Bóstwu”, „Wielkiemu Budowniczemu Wszechświata” i mają być „uniwersalne”. Muszą być stosowane przez wszystkich i nie powinny nikogo obrażać. Modlitwa „w imię Jezusa” nie może być odmawiana, gdyż może obrazić np. muzułmanów. Jeśli mistrz loży zezwoliłby na modlitwę w imię Jezusa, loża może być zamknięta, a jej statut cofnięty przez odpowiednią Wielką Lożę^[21].

Różne stowarzyszenia wolnomularskie, choć różnią się między sobą wyraźnie w podejściu do zagadnień religijnych, wyznają swoistą, sobie tylko znaną i skonstruowaną przez nich samych religię. Opiera się ona na bardzo różnych fundamentach doktrynalnych, uciekając od jakichkolwiek stałych twierdzeń i dogmatów. Stąd obediencje przyjmowały różnego typu stowarzyszenia czy ideologie. Zakładano np. loże synkretyczne, gdyż one pozornie najprościej tworzą wspólny świat religii. Same stawały się — z punktu widzenia religii tradycyjnych — wyrazem religii bluźnierczej^[22].

Wolnomularstwo wychodziło naprzeciw wszystkim tym, którzy pragnęli wolności, równości i sprawiedliwości, zwodząc wizjami pokoju i tolerancją, która sprzeciwiała się oświeconemu despotyzmowi, nierówności społecznej, centralizacji bogactw w rękach nielicznych itp., tworząc loże o charakterze politycznym i społecznym. Wielki Budowniczy miał być dla tych idei jedynie dodatkowym elementem budowania „pokoju religijnego”.

Celem podejmowania tematów filozoficznych i ezoterycznych powstawały loże spekulatywne. Obrządki neoegipskie, lokalne szkoły ezoteryczne, mesmeryzm i martynizm wprowadzały wątki pozachrześcijańskiej „mistyki” i „duchowości”^[23].

Masoneria stanowiła więc sobą propozycję wielobarwną, różnorodną, ale jednocześnie „jedną” i „uniwersalną”. Jak wyznał w 1989 r. Roger Leray (Mistrz Loży Wielkiego Wschodu Francji w latach 1979–1981 oraz 1984–1987), „masoneria opierająca się na narodzie angielskim i uciekająca od wpływów Rzymu tworzy swe związki na całym świecie i staje się właśnie zagrożeniem dla Rzymu”^[24].

Według własnych deklaracji, masoneria „Nie nakłada żadnych granic poszukiwaniom prawdy, i aby zagwarantować wszystkim tę wolność, od wszystkich wymaga się tolerancji. Wolnomularstwo jest więc otwarte dla ludzi wszystkich narodowości, wszystkich ras, wszystkich wyznań” (Manifest Konwentu lozańskiego, wrzesień 1875).

W Deklaracji przyjętej przez Zjednoczoną Wielką Lożę Anglii 1 VI 1985 roku, zapisano: „Wolnomularstwo nie jest religią ani substytutem religii. Wymaga od swoich członków wiary w Najwyższą Istotę, lecz nie podaje własnego wyznania wiary. Wolnomularstwo jest otwarte dla ludzi wszelkich religii. Dyskusje na temat religii w czasie spotkań wolnomularzy są zabronione”^[25].

Postrzegana jest jednak jako ta, która zamierza ustanowić w świecie uniwersalną religię, a w swych obrzędach i ceremoniach znajduje się wszystko, co potrzebne jest, aby taki kult wprowadzić. Dlatego też uważa się ją za religię^[26].

Ks. Andrzej Zwoliński