Ordo Iuris wzywa katolickie szkoły: Korzystajcie z przysługującej Wam autonomii programowej!

Szkoły katolickie powinny w większym stopniu korzystać z przysługującej im autonomii programowej, a rodzice mają konstytucyjne pierwszeństwo w decydowaniu o wychowaniu i edukacji swoich dzieci – przekonuje prezes Ordo Iuris Jerzy Kwaśniewski w analizie opublikowanej 24 sierpnia. Jego zdaniem, problemem jest m.in. brak ustawowego wykonania gwarancji zawartych w Konkordacie oraz niewykorzystywanie przez szkoły istniejących możliwości prawnych.

Autor analizy zwraca uwagę, że Trybunał Konstytucyjny w latach 2024-2025 trzykrotnie uznał za niekonstytucyjne przepisy dotyczące organizacji lekcji religii. Chodziło kolejno o możliwość łączenia uczniów z różnych klas i roczników w grupy katechetyczne, nieuwzględnianie oceny z religii w średniej oraz ograniczenie wymiaru katechezy do jednej godziny tygodniowo i umieszczanie jej na pierwszej lub ostatniej godzinie zajęć. Kwaśniewski podkreśla, że żaden z tych wyroków nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, co w jego ocenie prowadzi do prawnej niepewności szkół, rodziców i uczniów.

W analizie podkreślono, że podstawą autonomii edukacyjnej nie jest wyłącznie status szkoły katolickiej, lecz przede wszystkim prawa rodziców. Autor odwołuje się do art. 48, 53 i 70 Konstytucji RP, wskazując, że rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, zapewnienia im wychowania i nauczania moralnego oraz religijnego, a także wyboru szkoły innej niż publiczna. Szkoła, zgodnie z przedstawioną argumentacją, realizuje prawo do wychowania powierzone jej przez rodziców.

Kwaśniewski zwraca ponadto uwagę na konstytucyjną zasadę bezstronności władz publicznych w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych. Przypomina, że bezstronność państwa nie oznacza laickości, lecz obowiązek jednakowego traktowania różnych przekonań i zapewnienia możliwości ich wyrażania w życiu publicznym. Wskazuje przy tym na wyrok TK z 2 grudnia 2009 r., w którym Trybunał uznał m.in., że państwo nie może narzucać własnego programu nauczania religii ani sprowadzać jej do religioznawstwa.

Istotną część analizy poświęcono art. 14 Konkordatu. Zgodnie z jego postanowieniami szkoły prowadzone przez Kościół mogą realizować własny program nauczania poza minimum programowym przedmiotów obowiązkowych. Według Kwaśniewskiego, gwarancja ta nie została jednak odpowiednio przeniesiona do ustawodawstwa krajowego. Autor wskazuje, że obecna podstawa programowa obejmuje praktycznie całą siatkę godzin, przez co autonomiczny program szkoły katolickiej pozostaje w dużej mierze rozwiązaniem niewykorzystywanym.

„Część wolności programowej szkolnictwa katolickiego nie jest nam odbierana. Sami z niej nie korzystamy” – uważa prezes Ordo Iuris. Jego zdaniem, szkoły powinny podejmować własne decyzje programowe, zamiast traktować program ministerialny jako jedyną możliwą podstawę kształcenia. Jako przykład podaje m.in. możliwość rozszerzania listy lektur czy kształtowania programu w oparciu o tożsamość konkretnej placówki.

Autor proponuje, aby zakres obowiązkowego minimum programowego obejmował przede wszystkim język, historię, kulturę, wiedzę o państwie i dziedzictwie, z którego wyrosło polskie społeczeństwo. Pozostała część programu w jego ocenie powinna pozostawać w większym stopniu domeną rodziców i wybranej przez nich szkoły.

W analizie odniesiono się także do wprowadzonej od 1 września 2026 r. tzw. edukacji zdrowotnej. Kwaśniewski krytykuje sposób jej wprowadzenia oraz część obowiązkową przedmiotu, twierdząc, że zawiera ona określoną antropologię człowieka, a nie wyłącznie neutralną wiedzę. Wskazuje jednocześnie, że moduł dotyczący zdrowia seksualnego pozostaje nieobowiązkowy i możliwa jest pisemna rezygnacja z jego realizacji.

Kwaśniewski przypomina, że 4 sierpnia br. grupa parlamentarzystów PiS złożyła do Trybunału Konstytucyjnego wniosek dotyczący rozporządzeń wprowadzających edukację zdrowotną. Jednocześnie zaznacza, że szkoły nie powinny zakładać, iż dojdzie do wstrzymania ich obowiązywania. Ordo Iuris zapowiada przygotowanie poradnika dla szkół oraz pomoc prawną w przypadku postępowań administracyjnych. 

Autor apeluje o aktywne korzystanie z praw przysługujących szkołom katolickim i rodzicom. W jego ocenie samo istnienie gwarancji konstytucyjnych i konkordatowych nie wystarczy, jeśli nie są one stosowane w praktyce. „Prawo, z którego się nie korzysta, wygasa” – brzmi główna teza analizy.

Źródło: KAI / Ordo Iuris