Biskup mówi o zbawieniu protestanta. A co z zasadą „poza Kościołem nie ma zbawienia”?

13 listopada w Bielsku-Białej odbył się pogrzeb ewangelickiego „biskupa” Pawła Anweilera. Podczas uroczystości żałobnych głos zabrał również katolicki biskup bielsko-żywiecki Roman Pindel. Hierarcha stwierdził, że zmarły protestancki duchowny „teraz doznaje radości i wesela na zawsze z Panem”. Aż chciałoby się powiedzieć: biskupie, nie za szybko z tą kanonizacją! W końcu mówimy tu o protestancie, a zatem osobie odłączonej od jedynego i prawdziwego Kościoła katolickiego. A przecież Kościół od wieków naucza: „poza Kościołem nie ma zbawienia”.
Czasami podczas pogrzebów można usłyszeć coś, co można byłoby nazwać nieformalnym „aktem kanonizacji” zmarłego. Zdarza się, że ksiądz zapewnia w kazaniu, iż „babcia jest już w niebie”, a podczas pogrzebów duchownych – że zmarły „teraz błogosławi nam z Domu Ojca”. Tymczasem, choć wszystkim ludziom życzymy zbawienia, nie znamy przecież stanu ich dusz i nie wiemy, czy umarli w łasce uświęcającej. Co więcej, nawet jeśli tak było, nie oznacza to jeszcze, że od razu dostąpili chwały nieba. Mogą przecież potrzebować oczyszczenia w czyśćcu, aby odpokutować doczesne kary za grzechy. W końcu nikt z nas nie jest wolnym od grzechów lekkich.
Takie „kanonizowanie” zmarłych jest więc nie tylko teologicznie wątpliwe, ale może również zniechęcać wiernych do modlitwy za ich dusze. Skoro bowiem „babcia jest już w niebie”, to po co jeszcze modlić się o jej zbawienie?
Jeszcze bardziej problematyczna jest jednak sytuacja, gdy podobne zapewnienia padają z ust katolickiego biskupa podczas pogrzebu niekatolika. Tak właśnie stało się 13 listopada w Bielsku-Białej, gdzie odbył się pogrzeb ewangelickiego „biskupa” Pawła Anweilera. W uroczystościach uczestniczył katolicki biskup bielsko-żywiecki Roman Pindel, który o zmarłym powiedział:
- Pan rzeczywiście chronił go mocą swą wielką przez całe jego życie. Tak bardzo skutecznie, że wstydu nie doznał do końca swoich dni, a tym bardziej wieczności. Teraz zaś doznaje radości i wesela na zawsze z Panem.
Czy katolicki biskup może z taką pewnością wypowiadać się o wiecznym losie człowieka, który nie należał do Kościoła katolickiego? Czy nie stoi to w sprzeczności z nauczaniem, które Kościół głosi od wieków?
„Extra Ecclesiam nulla salus” – poza Kościołem nie ma zbawienia. Ta tradycyjna łacińska formuła, wywodząca się z czasów Ojców Kościoła, została wyraźnie potwierdzona przez Sobór Laterański IV w 1215 roku. W konstytucji De fide catholica czytamy:
Jeden jest zaś powszechny Kościół wiernych, poza którym nikt zgoła nie dostępuje zbawienia (Sobór Laterański IV, konst. 1).
Nie jest to więc prywatna opinia jakiegoś teologa ani marginalna formuła, którą można dziś bez większych konsekwencji odłożyć na półkę. To nauczanie soborowe. Kościół Chrystusowy jest jeden – święty, powszechny i apostolski. Jest nim Kościół katolicki.
Wyznawcy innych religii, zarówno niechrześcijańskich, jak i chrześcijańskich wspólnot odłączonych od Rzymu, nie należą do Kościoła katolickiego. Dotyczy to również protestantów, którzy odrzucają liczne prawdy wiary katolickiej.
Jak dokładnie należy rozumieć zasadę Extra Ecclesiam nulla salus? Wyjaśnia to Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 846):
Sobór święty (…) opierając się na Piśmie świętym i Tradycji, uczy, że ten pielgrzymujący Kościół konieczny jest do zbawienia. Chrystus bowiem jest jedynym Pośrednikiem i drogą zbawienia, On, co staje się dla nas obecny w Ciele swoim, którym jest Kościół; On to właśnie podkreślając wyraźnie konieczność wiary i chrztu, potwierdził równocześnie konieczność Kościoła, do którego ludzie dostają się przez chrzest jak przez bramę. Nie mogliby więc zostać zbawieni ludzie, którzy wiedząc, że Kościół założony został przez Boga za pośrednictwem Chrystusa jako konieczny, mimo to nie chcieliby bądź przystąpić do niego, bądź też w nim wytrwać.
Warto zwrócić uwagę na ostatnie zdanie. Katechizm wyraźnie wskazuje na odpowiedzialność tych, którzy wiedzą, że Kościół katolicki jest konieczny do zbawienia, a mimo to świadomie odmawiają przystąpienia do niego lub w nim nie wytrwają.
Nie jest tajemnicą, że protestantyzm odrzuca wiele fundamentalnych prawd wiary katolickiej. Dotyczy to między innymi kapłaństwa sakramentalnego, ofiarnego charakteru Mszy Świętej i rzeczywistej obecności Chrystusa w Eucharystii. Tymczasem Sobór Trydencki jednoznacznie potępił nauki sprzeczne z katolickim rozumieniem tych prawd i obłożył anathemą (czyli wyklęciem) wszystkich, którzy podważają katolickie dogmaty.
Przykładem są Kanony o Najświętszej Ofierze Mszy Świętej, ogłoszone podczas XXII sesji Soboru Trydenckiego 17 września 1562 r. Oto dwa pierwsze z nich:
KANON I. – Jeśli ktoś twierdzi, że we Mszy Świętej nie jest składana Bogu prawdziwa i właściwa ofiara; albo że składanie jej nie oznacza niczego innego, jak tylko tego, iż Chrystus jest nam dany do spożywania – niech będzie wyklęty.
KANON II. – Jeśli ktoś twierdzi, że przez słowa: „To czyńcie na moją pamiątkę” (Łk 22, 19), Chrystus nie ustanowił Apostołów kapłanami; albo że nie nakazał im oraz innym kapłanom składać w ofierze Jego własnego Ciała i Krwi – niech będzie wyklęty.
Są to kwestie bardzo istotne, ponieważ dotykają samej istoty katolickiej wiary w Eucharystię i kapłaństwo. Protestanckie wspólnoty odrzucają nauczanie Kościoła w tych i wielu innych sprawach. Czy mogą zatem dostąpić zbawienia?
Kościół dopuszcza jedną możliwość zbawienia innowierców, a mianowicie – przypadek niezawinionej niewiedzy. Chodzi o ludzi, którzy bez własnej winy nie poznali Chrystusa i Jego Kościoła, a mimo to szczerze szukają Boga i starają się wypełniać Jego wolę pod wpływem łaski. Kwestia ta została poruszona w konstytucji dogmatycznej Soboru Watykańskiego II Lumen gentium (LG 16). Katechizm Kościoła Katolickiego wyjaśnia ją następująco (KKK 847):
Stwierdzenie to [„Poza Kościołem nie ma zbawienia”] nie dotyczy tych, którzy bez własnej winy nie znają Chrystusa i Kościoła: Ci bowiem, którzy bez własnej winy nie znając Ewangelii Chrystusowej i Kościoła Chrystusowego, szczerym sercem jednak szukają Boga i wolę Jego przez nakaz sumienia poznaną starają się pod wpływem łaski pełnić czynem, mogą osiągnąć wieczne zbawienie (KKK 847).
Oznacza to, że nie możemy automatycznie potępiać wszystkich niekatolików, ponieważ istnieje możliwość, że ich niewiara wynika z niezawinionej niewiedzy. Choć kwestia ta została zaakcentowana podczas Soboru Watykańskiego II, to w rzeczywistości nie jest niczym nowym, ponieważ Kościół już od pierwszych wieków głosił, że w przypadku niezawinionej niewiedzy człowiek nie jest obciążony grzechem.
Przypadek niezawinionej niewiedzy dobrze ilustruje historia św. Józefiny Bakhity. Urodziła się w Sudanie, w rodzinie wyznającej animizm. Jako kilkuletnie dziecko została porwana przez Arabów, a później wykupiona przez włoskiego wicekonsula i jego rodzinę. Józefina poprosiła, by mogła wrócić z nimi do Italii. Tam odzyskała wolność, zetknęła się z wiarą katolicką, przyjęła chrzest, a nawet została zakonnicą.
Jak sama opowiadała, katolicyzm stanowił odpowiedź na pytania, które nurtowały ją już w dzieciństwie. Mieszkając jeszcze z rodzicami, nieraz wpatrywała się w niebo i gwiazdy, zastanawiając się, kim jest Ten, który nimi rządzi. Animizm nie dawał jej zadowalających odpowiedzi. Dopiero gdy znalazła się w Wenecji pod opieką sióstr ze Zgromadzenia Córek Miłości (kanosjanek), odkryła, że Bóg, w którego wierzą katolicy, jest Tym, którego zawsze szukała.
Te święte matki pouczały mnie z heroiczną cierpliwością i zapoznały mnie z Bogiem, którego od dzieciństwa czułam w sercu, nie wiedząc, kim był [1]– wspominała Józefina.
Trudno to samo powiedzieć o protestantach. W zdecydowanej większości nie tylko słyszeli oni o Kościele katolickim, ale cała ich religia opiera się na sprzeciwie wobec katolickiego nauczania. Trudno zatem mówić, że mamy do czynienia z niewiedzą, i to niezawinioną. Tym bardziej w przypadku ewangelickiego duchownego.
Nie znamy stanu duszy zmarłego Pawła Anweilera. Nie wiemy, w jakim stopniu znał nauczanie Kościoła katolickiego i czy świadomie je odrzucał. Nie możemy więc przesądzać o jego wiecznym losie. Ostateczny sąd należy do Boga.
Czym innym jest jednak dopuszczenie możliwości zbawienia niekatolika, a czym innym stwierdzanie, że zmarły „teraz doznaje radości i wesela na zawsze z Panem”.
Katolicki biskup powinien szczególnie dobrze wiedzieć, że Kościół nie głosi powszechnego zbawienia. Głosi natomiast konieczność nawracania niewierzących, by i oni mogli dostąpić wiecznej radości z Chrystusem. Pięknie to ujął metropolita warszawski abp Adrian Galbas w tegoroczny Dzień Zaduszny:
- Kościół nie może głosić pewności zbawienia wszystkich ludzi, a jednocześnie zdradą nadziei byłoby, gdybyśmy tego nie pragnęli.
Pogląd bp. Pindla na zbawienie poza Kościołem katolickim nie wydaje się niestety być odosobnionym wśród polskich hierarchów. Obecny metropolita krakowski kard. Grzegorz Ryś sugerował w wywiadzie udzielonym red. Pawłowi Chmielewskiemu w 2025 roku, że Kościół Chrystusowy nie jest tożsamy z Kościołem katolickim. Obrazowo przedstawił to, porównując poszczególne wspólnoty chrześcijańskie do osobnych domów:
- Pobudowaliśmy sobie domy i bardzo dobrze się każdy z nich czuje. Katolicy fantastycznie się czują w swoim domku, ale obok zaraz jest domek luterański, potem jest kalwiński, potem prawosławny, a potem są setki wolnych Kościołów – powiedział kard. Ryś.
A przecież Kościół katolicki nie jest jedynie jednym z wielu „domów”, lecz jest jedynym Kościołem, który Chrystus ustanowił. Protestanci, odrzucając katolickie dogmaty i zrywając jedność z Rzymem, odłączyli się od Kościoła, który Chrystus powierzył św. Piotrowi i jego następcom. Nie oznacza to, że w ich wspólnotach nie ma żadnych elementów prawdy. Oznacza jednak, że nie można stawiać ich na równi z Kościołem katolickim, jak gdyby były jedynie innymi, równie uprawnionymi „domami”.
Kościół Chrystusowy nie jest bowiem jakimś „super-Kościołem”, który chrześcijanie mają kiedyś wspólnie zbudować. On już istnieje – i trwa w Kościele katolickim.
Wracając do przemówienia bp. Pindla, aż chciałoby się powiedzieć: Biskupie, nie za szybko z tą kanonizacją! Może zamiast ogłaszać zbawienie niekatolików warto byłoby pomyśleć, w jaki sposób przyciągnąć ich z powrotem do jedynego prawdziwego Kościoła katolickiego.
Adrian Fyda
[1] Zanini, R. I., Bakhita: From Slave to Saint, Ignatius Press, San Francisco, 2013, str. 81, tłum. własne.







