„Czuwajcie, bo nie znacie dnia ani godziny”. O dobrej śmierci i żalu doskonałym

Przy okazji dramatycznych wydarzeń z ostatniej soboty – śmierci sześciu niewinnych, przypadkowych osób – nie sposób nie poruszyć kwestii nieprzewidywalności ludzkiej śmierci. Nie jesteśmy w stanie przewidzieć, kiedy i w jakich okolicznościach nas ona zastanie. Możemy jednak zadbać o stan naszej duszy i łaskę uświęcającą w tym momencie. Jak przygotować się na dobrą śmierć i czym jest akt żalu doskonałego, który może być dla nas ostatnim ratunkiem?

Na krążącym w internecie nagraniu z ostatniej soboty widać moment, w którym padają pierwsze strzały. W pobliżu samochodu sprawcy – choć nikt nie wiedział jeszcze, że za chwilę stanie się on zamachowcem – przechodzi młody mężczyzna. Zatrzymuje się na moment, by zaczekać na swojego kolegę. Chwilę później zostaje postrzelony. Jego koledze udaje się natomiast ujść z życiem.

Przypominają się w tym kontekście słowa Chrystusa zapisane w Ewangelii według św. Łukasza:

Dwóch będzie na jednym posłaniu: jeden będzie wzięty, a drugi zostawiony. Dwie będą mleć razem: jedna będzie wzięta, a druga zostawiona (Łk 17,34-35).

Niekiedy o życiu i śmierci decydują dosłownie ułamki sekund. Gdyby ów młody mężczyzna się nie zatrzymał, być może nie znalazłby się na drodze zamachowca. Być może ofiarą zostałby ktoś inny. Podobnie gdyby obaj mężczyźni wybrali inną ulicę albo zatrzymali się po drodze choćby na kilkadziesiąt sekund, mogliby w ogóle nie znaleźć się w miejscu tragedii.

Każda z sześciu niewinnych ofiar znalazła się na celowniku zamachowca dlatego, że akurat w sobotę, o godzinie 14:59, przechodziła przez krakowski rynek.

Ta tragedia uświadamia nam, jak niewiele może dzielić człowieka od śmierci. O jej nadejściu mogą zdecydować okoliczności, których nie jesteśmy w stanie przewidzieć, zaplanować ani kontrolować. Czasem wystarczy przypadkowy wybór drogi, kilkusekundowe zatrzymanie lub zupełnie niepozorna zmiana codziennych planów.

A przecież chwila śmierci ma fundamentalne znaczenie w perspektywie naszego życia wiecznego. To właśnie stan naszej duszy w momencie odejścia z tego świata determinuje nasz wieczny los. Człowiek umierający w łasce uświęcającej, a więc wolny od jakiegokolwiek grzechu ciężkiego, dostąpi zbawienia w Niebie, choć wcześniej może być konieczne odpokutowanie grzechów w czyśćcu. Z kolei śmierć w stanie grzechu ciężkiego prowadzi do wiecznego potępienia.

Szczęśliwa śmierć

Dlatego powinniśmy żyć tak, jakby śmierć mogła zastać nas w każdej chwili. Jak to robić? Przede wszystkim troszczyć się o stan własnej duszy i dążyć do tego, by zawsze trwać w łasce uświęcającej.

Oznacza to unikanie grzechów ciężkich, a także okazji, które mogą do nich prowadzić. Niekiedy wymaga to podjęcia konkretnych, nawet trudnych decyzji i zerwania z sytuacjami bądź osobami, które narażają nas na grzech. Jeżeli jednak zdarzy nam się popełnić grzech ciężki, powinniśmy jak najszybciej przystąpić do spowiedzi świętej. Aby spowiedź była ważna, trzeba wyznać wszystkie przypomniane sobie grzechy ciężkie popełnione od ostatniej ważnej spowiedzi, podając ich liczbę oraz istotne okoliczności wpływające na ich ciężar moralny.

Warto również praktykować akt żalu doskonałego. Polega on na wzbudzeniu w sobie szczerego żalu za popełnione grzechy nie tylko z obawy przed karą, lecz przede wszystkim dlatego, że przez nie obraziliśmy dobrego Boga, którego kochamy. Taki żal, wypływający z miłości do Boga ponad wszystko, gładzi również grzechy ciężkie. Zakłada jednak pragnienie przystąpienia do spowiedzi sakramentalnej, gdy tylko będzie to możliwe.

W sytuacji nagłego zagrożenia życia wzbudzenie w sobie aktu żalu doskonałego może mieć zatem ogromne znaczenie dla naszego zbawienia.

Historia z Ars

Znaczenie żalu doskonałego ukazuje pewna historia związana ze św. Janem Marią Vianneyem, proboszczem z Ars.

Pewna kobieta przybyła do Ars, pragnąc spotkać słynnego kapłana. Kiedy znalazła się w parafii, ks. Jan przeciskał się przez tłum i zmierzał prosto w jej stronę, choć wcześniej jej nie znał. Gdy podszedł, wyszeptał do niej: „Jest zbawiony”.

Okazało się, że kobieta rozpaczała po śmierci swojego męża, który popełnił samobójstwo, skacząc z mostu. Samobójstwo – poza przypadkami zaburzeń psychicznych lub innych poważnych czynników psychologicznych – jest grzechem ciężkim. Dlatego kobieta obawiała się, że jej mąż, odbierając sobie życie, którym go Bóg obdarował, skazał się na wieczne męki piekielne. Tymczasem św. Jan Maria Vianney miał jej powiedzieć:

„Mówię ci, że jest zbawiony, jest w czyśćcu i musimy się za niego modlić. Między poręczą mostu, a taflą wodą miał wystarczająco dużo czasu, by wzbudzić w sobie akt skruchy. Najświętsza Maryja Panna wyjednała mu tę łaskę. Pamiętasz, jak przez cały maj w waszej sypialni modliłaś się do Niej? A twój małżonek, chociaż uchodził za niewierzącego, przyłączał się od czasu do czasu do modlitwy razem z tobą. I to przyniosło mu przebaczenie” (cytat za: opoka.org.pl).

Mężczyzna, spadając z mostu do wody, zdążył więc jeszcze wzbudzić w sobie akt szczerego żalu za grzechy. Ta historia przypomina nam, że nawet w ostatnich chwilach życia człowiek może zwrócić się do Boga i otrzymać Jego miłosierdzie.

Jak wzbudzić w sobie żal doskonały?

Pomocą we wzbudzeniu żalu doskonałego może być rozważanie Męki Pańskiej. Warto przypomnieć sobie, jak wielkie cierpienia Chrystus znosił z miłości do nas: jak bardzo cierpiał w Ogrojcu, że aż pocił się krwią, jak był okrutnie biczowany i koronowany cierniem, jak dźwigał ciężki krzyż na górę Kalwarię, a wreszcie jak został do niego przybity i oddał życie za nasze grzechy.

Następnie należy uświadomić sobie, że popełniając grzech ciężki odwróciliśmy się od Boga i wzgardziliśmy właśnie tą łaską, którą Chrystus wysłużył nam przez tę okrutną Mękę i Śmierć. To właśnie miłość do Zbawiciela i świadomość, że naszymi grzechami Go obraziliśmy, powinny stać się źródłem naszego żalu.

Wreszcie konieczne jest postanowienie przystąpienia do spowiedzi sakramentalnej, gdy tylko będzie to możliwe, wyznania na niej popełnionych grzechów ciężkich oraz zerwania z grzechem i okazjami do niego, oraz dokonanie zadośćuczynienia. Żal doskonały nie jest bowiem jedynie chwilowym wzruszeniem czy lękiem przed śmiercią, ale szczerym zwróceniem się człowieka ku Bogu.

Sakrament ostatniego namaszczenia

Istnieje jeszcze jedna szczególna pomoc, jaką Kościół oferuje osobom znajdującym się w niebezpieczeństwie śmierci. Jest nią sakrament ostatniego namaszczenia, nazywany również namaszczeniem chorych.

Sakrament ten udzielany jest osobom znajdującym się w niebezpieczeństwie śmierci. Jego skutkiem może być także odpuszczenie grzechów, jeżeli chory nie jest już w stanie przystąpić do spowiedzi, lecz miał wcześniej żal doskonały (z miłości do Boga) lub nawet niedoskonały (z bojaźni przed karą) za swoje grzechy. 

Tak wyjaśnia to Katechizm katolicki kard. Pietra Gasparriego (nr 470):

Ostatnie namaszczenie (…) gładzi pozostałości grzechów i odpuszcza grzechy powszednie, a nawet śmiertelne, gdy chory nie mający świadomości ich, ma przynajmniej niedoskonały żal za nie, a już się nie może spowiadać.

Nie należy więc zwlekać z wezwaniem kapłana do osoby ciężko chorej bądź umierającej. Sakrament ostatniego namaszczenia może jej przynieść nie tylko umocnienie w cierpieniu i walce z pokusami, lecz nawet odpuszczenie grzechów.

Modlitwa o dobrą śmierć

O łaskę dobrej śmierci – czyli śmierci w stanie łaski uświęcającej – powinniśmy się regularnie modlić. Nie wiemy bowiem, w jaki sposób i jakimi grzechami szatan będzie nas kusił, i dlatego nie możemy w tej walce polegać wyłącznie na własnych siłach.

Warto prosić o wstawiennictwo przede wszystkim Matkę Bożą, a także św. Józefa, który jest szczególnym patronem dobrej śmierci. Możemy zwracać się również do świętych aniołów, ze św. Michałem Archaniołem na czele, prosząc o opiekę i obronę przed pokusami w godzinie naszego odejścia.

Dobrze jest także regularnie przypominać sobie o nieuchronności śmierci. Nie chodzi o to, by żyć w nieustannym lęku, ale by nie odkładać na później pojednania z Bogiem, naprawienia wyrządzonych krzywd czy porzucenia grzechów, z którymi wciąż nie chcemy zerwać.

Pięknym przykładem takiej postawy jest praktyka kapłanów i osób konsekrowanych, którzy każdego dnia, podczas ostatniej modlitwy brewiarzowej – Komplety – robią rachunek sumienia z minionego dnia i proszą Boga o spokojną noc oraz dobrą śmierć. Czynią to słowami:

Noc spokojną i śmierć szczęśliwą niech nam da Bóg wszechmogący, Ojciec i Syn, i Duch Święty. Amen.

Tę krótką modlitwę warto włączyć również do własnej codziennej praktyki. Każdy wieczór może być przecież okazją do pojednania się z Bogiem, uporządkowania sumienia i powierzenia Mu całego swojego życia.

Śmierć jako spotkanie z Chrystusem

Śmierć napawa nas lękiem. Nie znamy przecież nikogo, kto by wrócił z „tamtej strony” i opowiedział nam, jak dokładnie wygląda życie po śmierci. Być może przeraża nas także fakt, że pozostawimy wszystko, co znaliśmy do tej pory, i przejdziemy do zupełnie innego życia.

Jednak nieustanna troska o stan naszej duszy i zachowanie jej wolności od grzechów ciężkich pozwala nam patrzeć na śmierć z większym spokojem. Jeśli bowiem umieramy w stanie łaski uświęcającej, śmierć jest przede wszystkim przejściem do spotkania z Bogiem.

Wielu świętych nie tylko nie lękało się śmierci, ale wręcz jej wyczekiwało. Nie dlatego, że gardzili życiem doczesnym, lecz dlatego, że całym sercem pragnęli spotkać Boga, któremu służyli przez wszystkie lata swojego ziemskiego pielgrzymowania. I tak choćby święty Franciszek z Asyżu nazywał śmierć swoją „Siostrą”. Widział w niej bowiem nie wroga, lecz tę, która prowadzi człowieka ku ostatecznemu spotkaniu z Panem.

Warto więc wyciągnąć z ostatnich tragicznych zdarzeń lekcję. Nie mamy wpływu na to, kiedy dokładnie odejdziemy z tego świata. Mamy natomiast wpływ na to, jak będzie wyglądał stan naszej duszy w tym momencie. To jest ta jedna rzecz, nad którą mamy kontrolę.

Nie odkładajmy na jutro nawrócenia, spowiedzi, zerwania z grzechem, czy zadośćuczynienia krzywd. Nie wiemy, ile czasu zostało nam jeszcze dane. Módlmy się do Boga, byśmy mogli stanąć przed Nim z sercem czystym i powiedzieć jak św. Paweł (2 Tm 4,7-8):

W dobrych zawodach wystąpiłem, bieg ukończyłem, wiary ustrzegłem. Na ostatek odłożono dla mnie wieniec sprawiedliwości, który mi w owym dniu odda Pan, sprawiedliwy Sędzia.

Adrian Fyda