Jan Paweł II walczył. Dziś Kościół po prostu się poddaje

Kiedy 22 listopada 1981 roku św. Jan Paweł II publikował swoją adhortację „Familiaris consortio” było wiadome, że sytuacja społeczna na świecie jest trudna i będzie się pogarszać. Mało kto przewidywał jednak, że Kościół katolicki, zamiast starać się wzywać do nawrócenia, po prostu dostosuje się do ogólnego upadku.
Diagnoza i terapia Jana Pawła II
W roku 1981 w większości krajów świata zachodniego legalne były rozwody, rewolucyjna zdobycz Francuzów z czasów wybuchu antymonarchicznego buntu, przypieczętowana przez ideologię Karola Marksa i rozwój komunizmu. W 1970 zalegalizowano je we Włoszech, właśnie w 1981 roku w Hiszpanii. Początek lat 80. był też czasem, w którym szeroko rozlewały się libertyńskie koncepcje rewolty seksualnej roku 1968. Łatwo dostępna pigułka antykoncepcyjna, feminizm, rozwijający się ruch homoseksualny… Coraz więcej państw legalizowało zabijanie dzieci nienarodzonych. Amerykanie zrobili to w roku 1973, Włosi w 1978. O sytuacji w krajach sowieckich nie ma nawet co mówić; tam wojnę z rodziną prowadzono konsekwentnie od dekad. Właśnie wtedy papież Jan Paweł II napisał „Familiaris consortio”, adhortację będącą owocem Synodu Biskupów poświęconego rodzinie, a zwołanego na rok 1980. Ojciec Święty wiedział, o czym pisze: duszpasterstwo rodzinne należało do głównych przedmiotów jego zainteresowania. W 1960 roku Karol Wojtyła ogłosił książkę „Miłość i odpowiedzialność”; niespełna rok po objęciu katedry św. Piotra rozpoczął swój słynny cykl katechez o rodzinie, które znane są jako teologia ciała.
Papież od dawna rozumiał powagę kryzysu, z którym miała do czynienia ludzkość. Pewnie dlatego już w pierwszym zdaniu adhortacji stwierdził, że „rodzina w czasach dzisiejszych znajduje się pod wpływem rozległych, głębokich i szybkich przemian społecznych i kulturowych”. Kilka zdań później jeszcze dobitniej określił ten stan rzeczy: „rodzina jest przedmiotem ataków ze strony licznych sił, które chciałyby ją zniszczyć lub przynajmniej zniekształcić”. Jako podstawowy problem Jan Paweł II definiował antyrodzinną propagandę: rodzinom „przedkłada się wizje i kuszące propozycje, które w różny sposób zdradzają prawdę i godność osoby ludzkiej”; a propozycje te „często znajdują poparcie ze strony potężnej i rozgałęzionej sieci środków społecznego przekazu, które niepostrzeżenie narażają na niebezpieczeństwo wolność i zdolność obiektywnej oceny”.
Misję Kościoła Karol Wojtyła zdefiniował w obliczu tych problemów jako „ocalenie i urzeczywistnienie całej prawdy i pełnej godności małżeństwa i rodziny”. Jak podkreślał, muszą troszczyć się o to zarówno pasterze jak i wierni, niemniej jednak rola tych pierwszych jest szczególna: pasterze powinni „rozwijać zmysł wiary u wszystkich wiernych, rozważać krytycznie i autorytatywnie osądzać prawdziwość jego przejawów oraz wychowywać wiernych do coraz dojrzalszej oceny ewangelicznej”.
Po upływie prawie półwiecza możemy jednoznacznie stwierdzić, że niewiele zostało z tej diagnozy – i niewiele z metody leczenia.
Choroba i leczenie 45 lat później
Głębokie i szybkie przemiany społeczne i kulturowe, na które wskazywał Jan Paweł II, nie zostały zatrzymane. Przeciwnie, znacząco się pogłębiły. Rozwody są powszechne, antykoncepcja to standard, aborcja staje się norma albo i „prawem człowieka”. Małżeństwo w powszechnym odbiorze to coraz częściej jakaś czcza deklaracja – w dodatku pozwala się, by związki o tej nazwie zawierały pary jednopłciowe, z prawem do adopcji dzieci. Katolicy coraz częściej uważają, że to wszystko jest akceptowalne i nierzadko sami żyją w taki sposób.
Jak reaguje na to Kościół katolicki? Przecież refleksja trwa, są spotkania, są dokumenty. W latach 2014 i 2015 papież Franciszek zwołał aż dwa synody o rodzinie. W roku 2016 ogłosił adhortację „Amoris laetitia” o miłości małżeńskiej, która miała być kontynuacją „Familiaris consortio”. Później rozpoczął wielki Synod o Synodalności, nakierowany na przetworzenie funkcjonowania Kościoła katolickiego w bardziej demokratycznym duchu. W 2023 roku zezwolił na publikację deklaracji „Fiducia supplicans” o parach niesakramentalnych.
Treść? Tu zaczynają się schody. Franciszek stwierdził w „Amoris laetitia”:
„Ludzkie sumienie powinno być lepiej włączone do praktyki Kościoła w niektórych sytuacjach, które obiektywnie odbiegają od naszego rozumienia małżeństwa. Oczywiście musimy zachęcać do dojrzałości sumienia światłego, uformowanego, któremu towarzyszy odpowiedzialne i poważne rozeznanie pasterza, i proponować coraz większe zaufanie do łaski. Sumienie może jednak uznać nie tylko to, że dana sytuacja nie odpowiada obiektywnie ogólnym postanowieniom Ewangelii. Może także szczerze i uczciwie uznać to, co w danej chwili jest odpowiedzią wielkoduszną, jaką można dać Bogu i odkryć z jakąś pewnością moralną, że jest to dar, jakiego wymaga sam Bóg pośród konkretnej złożoności ograniczeń, chociaż nie jest to jeszcze w pełni obiektywny ideał”.
W połączeniu z innymi dobrze znanymi passusami „Amoris laetitia” można podsumować ten program duszpasterski następująco:
Pasterze mają nie tyle wychowywać wiernych, co im „towarzyszyć”; wierni powinni znać obiektywne normy, ale mogą niekiedy stwierdzić, że skoro nimi nie żyją – to trudno, bo „w danej chwili” tak musi być.
Po „Amoris laetitia” było tylko więcej tego samego. Na Synodzie o Synodalności zasada „towarzyszenia”, rozumianego jako podążanie „za” owcami, stała się zasadą przewodnią.
„Fiducia supplicans” odpowiedziała na nowe wyzwania… wprowadzając „pozaliturgiczne” błogosławieństwa par niesakramentalnych – w tym par homoseksualnych.
W 1981 roku Jan Paweł II pisał, że rodzina jest atakowana, pasterze muszą wychowywać wiernych do prawdy, a wierni muszą dbać o przestrzeganie obiektywnych norm.
Dziś wsłuchujemy się w głos współczesnej kultury, pasterze idą razem z wiernymi i mogą błogosławić związki sodomickie, a wierni sami decydują, czy chcą przestrzegać normy, czy nie.
Nie da się zaprzeczyć, że wiele się zmieniło.
Utrata podmiotowości, zapomnienie misji
Kościół katolicki porzucił strategię Jana Pawła II. Nie chce być już znakiem sprzeciwu wobec społecznej rewolucji w małżeństwie i rodzinie. W teorii nadal głosi to samo, ale w praktyce „spotyka człowieka tam, gdzie jest” – bez oceniania, po prostu mu błogosławi. Tylko czasem nieśmiało sugeruje, że może „coś” dałoby się zmienić, żeby żyć „bardziej zgodnie z ideałem” – ale wyłącznie pod warunkiem, że wierni sam zdecyduje, że to mu w ogóle potrzebne.
Jeżeli Jan Paweł II miał rację, pisząc, że są potężne siły, które chcą zniszczyć albo zniekształcić rodzinę – to trzeba przyznać, że tym siłom to się w wielu miejscach na świecie udało. Kościół katolicki za to stracił zdolność do krytycznego oceniania propagandy tych sił i po prostu dostosował się do ogólnego upadku. Nie wszędzie, nie zawsze – są przecież zdrowe wspólnoty, ba, może i całe zdrowe kraje. Niemniej jednak z Watykanu dochodzi pieśń rezygnacji, odbijając się szczególnie głośnym echem na Zachodzie, w tym w Polsce.
Konkretny przypadek: Komunia święta dla rozwodników w powtórnych związkach.
W „Familiaris consortio” papież pisał, że dla biskupów zgromadzonych na synodzie o rodzinie szczególnym powodem do niepokoju było „szerzenie się rozwodów i tworzenie nowych związków także wśród wierzących”. Jan Paweł II zaznaczał, że wierni „nie zawsze potrafili i potrafią uchronić się przed zaciemnianiem podstawowych wartości i stać się krytycznym sumieniem kultury rodzinnej i aktywnymi podmiotami budowy autentycznego humanizmu rodzin”. Dlatego chciał, by „nowa kultura, która się rodzi, została na wskroś przeniknięta Ewangelią”. Jako narzędzie widział „kształtowanie sumienia moralnego, które uzdalnia każdego człowieka do osądzania i do rozpoznania właściwych sposobów urzeczywistniania siebie wedle swej pierwotnej prawdy, staje się wymaganiem nieodzownym i pierwszoplanowym”.
Jednak w „Amoris laetitia” papież Franciszek uznał, że czasem wierni, którzy wzięli rozwój i zawarli nowy związek, mogą być dopuszczani do Komunii świętej. Jak przekonywał, przypadki są różne i nie można uogólniać; chodzi o ocenę osobistej odpowiedzialności. „Nikt nie może być potępiony na zawsze, bo to nie jest logika Ewangelii” – stwierdzał. Jak wiadomo, w wielu diecezjach na całym świecie przyjęto w efekcie nowe wytyczne duszpasterskie. Rada Stała Konferencji Episkopatu Niemiec już w 2017 roku opublikowała dokument, w którym za kluczową uznano decyzję sumienia: jeżeli rozwodnik w powtórnym związku decyduje się na to, by przystępować do Komunii świętej, to należy tę jego decyzję uszanować. W innych miejscach świata prymat decyzji woli może być mniejszy, niemniej jednak coraz szerzej zakorzenia się praktyczna zgoda na życie w powtórnym związku.
W dniach 7 – 14 października z inicjatywy papieża Leona XIV biskupi z całego świata zebrali się w Rzymie, by rozmawiać o duszpasterstwie rodzinnym w świetle „Amoris laetitia”. Konserwatywna część opinii katolickiej miała nadzieję, że spotkanie stanie się okazją do przywrócenia bardziej pryncypialnej perspektywy „Familiaris consortio”, która postrzega światowe ideologie jako poważne zagrożenie, któremu trzeba się przeciwstawić. Nic takiego jednak się nie stało. Wedle świadectw uczestników, na spotkaniu po prostu zaaprobowano linię „Amoris laetitia” – a jeżeli jacyś biskupi wzywali do korekty, to były to głosy marginalne. Pasterze Kościoła katolickiego nadal uważają, że należy przede wszystkim „towarzyszyć” i „wsłuchiwać się” w głos współczesnego człowieka w jego konkretnym kontekście kulturowym.
Przywróćmy wierność Ewangelii – nawet, jeżeli to „gorszy”
Jest dla mnie niezbyt jasne, co miałoby to przynieść. Niektórzy sądzą, że takie łagodne podejście, które nie ukrywa wymogów Ewangelii, ale niejako „odracza” konieczność ich zastosowania w życiu, jest bardziej adekwatne do współczesnej rzeczywistości; że dzięki temu ludzie mogą poczuć się w Kościele bardziej u siebie. Problem w tym, że nic nie wskazuje, by takie przekonanie miało podstawy w rzeczywistości. Na spotkaniu 7 – 14 października w Rzymie powszechnie mówiono o kryzysie życia rodzinnego – na całym świecie. Więzi rodzinne się rozpadają, ludzie odchodzą od życia w rodzinach wiarą, nie przekazują jej swoim dzieciom.
Można argumentować, że siła kultury wrogiej katolickiej rodzinie jest po prostu tak duża, że niewiele da się z tym zrobić – nie pomaga ani „konfrontacyjne” podejście Jana Pawła II, ani „łagodna akomodacja” Franciszka. Jeżeli nawet tak jest, to trzeba zapytać: co tak właściwie stanowi kryterium oceny słuszności danej linii duszpasterskiej? Sukces liczbowy to jest jakaś miara, ale czy pierwszorzędna? Z pewnością nie. Jeżeli zresztą żadnego sukcesu liczbowego nie ma, to tym łatwiej powinno być sięgnąć po najwłaściwszą miarę, czyli prostą wierność Ewangelii.
Pamiętajmy: nauczanie Pana Jezusa na temat rodziny wcale nie podobało się ówczesnym Żydom. Kiedy uczniowie usłyszeli, że Chrystus zakazuje rozwodu, byli po prostu rozgoryczeni. Uznali, że w takim razie nie warto się żenić. Pan Jezus „gorszył” ludzi, mówiąc im o Bożej woli odnośnie małżeństwa. Wydaje się, że musimy zrobić to samo: mówić prawdę, nawet jeżeli gorszy i wywołuje sprzeciw. Kościół potrzebuje łagodności, ale ta łagodność zawsze ma konkretną granicę, jaką są zasady życia ewangelicznego.
Jan Paweł II to rozumiał i proponował światu jako program duszpasterski. Jednak propaganda antyrodzinna przeważyła i ten jego głos został zapomniany. 45 lat po „Familiaris conosortio” i 10 lat po „Amoris laetitia” warto przynajmniej w Polsce dokonać krytycznej refleksji i postawić po prostu na jasne przypominanie o zasadach.
Paweł Chmielewski







