Kratiuk: Nihilizm, bezsens, dramat. Dlaczego tak wygląda świat wielu młodych?

Nadal nie wiemy – i być może nigdy się już nie dowiemy – co dokładnie kierowało sprawcą tragicznych wydarzeń z Krakowa. Bezsensowna przemoc wymierzona w przypadkowych ludzi budzi w nas szok i odrazę, a jednocześnie każe zapytać o jej powód, o jej sens. Wśród licznych mniemań na temat motywacji młodych ludzi wchodzących ostatnio do szkół z nożami, wpadających na uniwersytety z siekierami albo wjeżdżających w tłum ludzi z karabinowym ogniem, coraz częściej pojawia się słowo „bezsens”. Należy się mu koniecznie przyjrzeć, systemowo. Przebadać i przemyśleć na wielu płaszczyznach – socjologicznej, psychologicznej, kulturowej, algorytmicznej i, w Kościele, przede wszystkim na płaszczyźnie duchowej. 

Wśród licznych prób wyjaśnienia motywacji sprawcy krakowskiego zamachu wyróżniła się jedna. Użytkowniczka portalu X podpisująca się jako Marta Lokje, sama siebie określająca jako przedstawicielka „agresywnego centrum”, napisała bowiem:

Dziś tu wszyscy się będą tłuc o prawicowość/lewicowość tego człowieka. Musicie zrozumieć, że to jest pokolenie, które używa znanych nam symboli w zupełnie inny sposób. Ja to nazywam kultem bezsensu, jeśli chodzi o to, co uznają za zabawne. W przeciwieństwie do naszego pokolenia nie mają absurdu czy odwrócenia symboli, nie mają nawet ukrytych znaczeń. Im bardziej coś beznadziejnie chaotyczne, tym lepiej. To jest dziwaczny post-postmodernizm, dekonstrukcja tej dekonstrukcji, która nie wyszła pokoleniu naszych rodziców, a my musieliśmy obserwować jak bardzo nie wyszła.(…)  To, że facet zrobił sobie zdjęcie z flagą ludzi alfabetu, nie oznacza, że jest elgiebetem. Hajlowanie wcale nie wskazuje na miłość do Adolfa, a obśmiewanie papieża nie jest antykatolicyzmem. To wykorzystywanie naszych symboli do zaznaczenia ich bezsensowności. Oni nie chcą tych symboli uznać za swoje, ich nie obchodzi znaczenie. Liczy się wrażenie, chodzi o to, by było śmiesznie. Dla nas nie jest, dla nich bardzo. Chłopak poszedł wzorem amerykańskich masowych morderców- zabił rodzinę, w ten sposób odcinając się od świata, potem pojechał zniszczyć tyle społeczeństwa/ludzkości ile się da. Gdybyście go zapytali o tych przypadkowych ludzi, powiedziałby, że nic do nich nie ma, może nawet ich żałuje. Ale trzeba było. To jest nihilizm w czystej formie. Liczy się sam akt zniszczenia, nie droga, która do niego doprowadziła. Dlatego mass shooterzy usuwają przed atakiem zawartość społecznościówek. Nie chcą być analizowani, zacierają ślady, by opresyjna władza nie zrozumiała mechanizmów. Zauważcie, że fora true crime nigdy nie dociekają czemu zabił, liczy się tylko sam fakt mordowania i to on jest świętowany. Chłopak miał coś złego w życiu - coś w rodzinie, środowisku. Mało kto rodzi się mordercą, to świat krzywdzi młody umysł do tego stopnia, że ten świat musi zostać zniszczony.

Przytaczam obszerne fragmenty tego wpisu, gdyż został on przyjęty jako pewnego rodzaju objawienie. Widziałem szok w reakcjach użytkowników portalu, ale też szok w oczach wielu ludzi, którym go odczytałem. I mało kto potrafił – ba, niemal nikt nie chciał – z tymi tezami polemizować. Coraz częściej dostrzegamy bowiem ogromny rozdźwięk między językiem i rozumieniem słów używanych przez najmłodsze pokolenia a słownikiem pokoleń wcześniejszych. Oczywiście nie mam zamiaru w tym tekście odsądzać od czci i wiary wszystkich przedstawicieli młodego pokolenia – ale niemała jego część pozostaje pod przemożnym wpływem nihilizmu, choć mogła nawet nigdy nie usłyszeć tego słowa. Liczba memów, obrazków, wpisów, filmików, które w mediach społecznościowych, czy też antyspołecznościowych, wskazują na bezsens życia; na to, że wszystko jest beznadziejne i nic nie ma żadnej wartości, jest wstrząsająco wielka. Ale mało kto z nas o tym wie, bo na naszych ekranach pojawiają się inne treści niż na ekranach nastolatków. Rządzą nimi inne algorytmy.

Jako pierwszy wśród polskich polityków zdał sobie z tego sprawę Krzysztof Bosak – często pracujący z młodymi ludźmi. Rozpoczął on Marsz Niepodległości od przemówienia, w którym znalazł się i taki fragment: – Chciałbym się zwrócić do tych wszystkich, którzy być może są dzisiaj w takim kryzysie wartości. Nie wiedzą po co żyją. Nie czują się nikomu potrzebni. Bądźcie z nami za rok. Tutaj jesteście potrzebni. Tutaj macie wartość. Niezależnie, ile macie pieniędzy. Niezależnie, czy ktoś was kocha. Niezależnie, czy ktoś się dla was odezwał z szacunkiem. Tutaj macie wartość. Jesteście u siebie. Z nami. Z Polakami. Z polskimi patriotami. Z polskimi narodowcami. Nie warto zaprzedawać duszy nihilizmowi. Nie zrobimy tego ani jako naród, ani jako ludzie. Bądźmy razem. Bądźcie z nami. Nie bądźmy obojętni.

To ważne słowa. Ale na nich nie można poprzestać. Postanowiłem przyjrzeć się temu zjawisku, sprawdzić jak opisywano je do tej pory, mając nadzieję, że będzie badane jeszcze szerzej i bardzo  poważnie. I że w konsekwencji jako społeczeństwo zechcemy mu przeciwdziałać – nie tylko w szkołach, uczelniach i w gabinetach psychoterapeutycznych, ale przede wszystkim w Kościele i w rodzinach. 

Entuzjazm dla bezsensu

Tezę o promocji bezsensu można potraktować wieloaspektowo. Pierwszym z nich będzie promocja bezsensownych żartów – która w ogóle nie wydaje się zjawiskiem groźnym, ale tylko głupią zabawą. W 2026 roku w czasopiśmie „Computers in Human Behavior: Artificial Humans” ukazało się badanie poświęcone zjawisku brainrot, czyli popularnych wśród młodych internautów absurdalnych, chaotycznych filmików i memów, często pozbawionych jakiegokolwiek sensu. A to klozet z głową człowieka, a to filiżanka-tancerka itp. Okazało się, że dla części młodych ludzi właśnie bezsens jest największą zaletą takich treści. „W chwili, gdy stoi za tym jakieś przesłanie, przestaje być zabawne” – przyznał jeden z badanych. Autorzy opisali to zjawisko jako anti-gratification (antygratyfikację): świadome wybieranie rozrywki, która niczego nie uczy, nie rozwija i nie musi do niczego prowadzić. Dostrzegli w tym również swoisty bunt przeciwko światu wymagającemu nieustannej produktywności, sukcesu i samodoskonalenia. Tyle, że jest to bunt bez programu, bez wizji lepszej rzeczywistości, a nawet bez potrzeby nadawania czemukolwiek głębszego znaczenia.

Do podobnych wniosków doszła Emilie Owens z Uniwersytetu w Oslo. W swoim badaniu opublikowanym na łamach „New Media & Society” pytała, dlaczego młodzi ludzie tak chętnie oglądają na TikToku treści, które sami uważają za głupie, dziecinne i bezproduktywne. Zdaniem badaczki, taka rozrywka pozwala młodym odpocząć od presji sukcesu i nieustannego samodoskonalenia. Jest też częścią nowego języka internetowego, w którym absurd nie musi mieć żadnego ukrytego znaczenia, a prowokacja nie zawsze oznacza wyznawanie jakichkolwiek poglądów ani bycie przeciwko jakimkolwiek poglądom. Owens podkreśla jednak, że zamiłowanie do bezsensownych treści nie świadczy o braku zdolności do racjonalnego myślenia. Ci sami nastolatkowie potrafią przecież wykorzystywać podobne formy komunikacji również do przekazywania wiedzy, choćby matematycznej.

Ale to nie o ten bezsens nam chodzi. Bezsensowne żarty – kiedyś nazywane czystym absurdem – nie niepokoją nikogo, są po prostu głupawe, a młodzi ludzie lubią głupawe rzeczy nie od dziś.

Czymś innym jest jednak zabawa w bezsens, a czym innym promowanie braku sensu.

Przeciw wszystkiemu, za… niczym

Zanim przejdziemy do braku sensu w szerszym znaczeniu, przyjrzyjmy się jeszcze stosunkowi części młodego pokolenia do polityki, gdyż jest on dość symptomatyczny. Jesteśmy przyzwyczajeni, że młodzieżowy bunt ma zwykle jakieś oblicze ideologiczne. Jedne generacje lub grupy występowały przeciwko kapitalizmowi, inni przeciw komunizmowi, jeszcze inni przeciwko Kościołowi, państwu czy tradycyjnej moralności. Nawet najbardziej radykalni buntownicy mieli jednak przeważnie jakąś – mniej lub bardziej realną – wizję lepszego świata. Chcieli zburzyć istniejący porządek, żeby zastąpić go innym. Tymczasem w niektórych współczesnych subkulturach internetowych chodzi o coś zupełnie innego. Można drwić z lewicy, nie będąc prawicowcem, wyśmiewać prawicę, nie sympatyzując z lewicą, kpić z chrześcijaństwa, nie będąc ateistą i tak dalej. Można nawet posługiwać się symbolami komunistycznymi i nazistowskimi, nie identyfikując się z żadną z tych ideologii. Liczy się bowiem nie tyle znaczenie symbolu, ile reakcja, jaką wywoła jego użycie. W ten sposób powstaje kultura ponadpolityczna, czasem wręcz antypolityczna, której uczestnicy nie czują potrzeby opowiadania się po którejkolwiek stronie tradycyjnych sporów.

Zjawisko to opisywała dziennikarka CNN Elle Reeve, autorka książki „Black Pill”. Zwracała uwagę na internetowe społeczności, w których dominuje czarny humor, cynizm i ironia, a okazywanie poważnego zaangażowania w jakąkolwiek sprawę naraża człowieka na drwiny. Funkcjonuje w nich tytułowe pojęcie black pill, czyli „czarnej pigułki”, oznaczające skrajnie pesymistyczne przekonanie, że rzeczywistość jest beznadziejna, a jednostka nie ma większych szans, by cokolwiek w niej zmienić. Wszystko jest bowiem pozbawione sensu. Co ciekawe, podobny sposób komunikowania się można odnaleźć w środowiskach o bardzo różnych poglądach: od neonazistów po grupy antyfaszystowskie, od społeczności graczy po fora skupiające ludzi rozczarowanych własnym życiem. Wydaje się, że wszystko ich dzieli, ale jest inaczej, łączą ich poczucie wyobcowania, specyficzny humor, fascynacja prowokacją i przekraczaniem kolejnych granic. Niekiedy ważniejsza od poglądów staje się znajomość internetowych kodów i przynależność do grupy, która rozumie te same żarty.

Dotychczasowe spory ideologiczne – do jakich jesteśmy przyzwyczajeni – sprowadzały się zazwyczaj do pytania, jak powinien wyglądać świat. Tymczasem w części współczesnych subkultur internetowych podważana jest sama potrzeba nadawania światu jakiegokolwiek sensu. Ktoś, kto broni określonych wartości, musi być gotowy do dyskusji. Ktoś, kto ze wszystkiego drwi, zawsze może powiedzieć, że przecież tylko żartował. W takiej atmosferze coraz trudniej przyznawać się do autentycznych przekonań czy uczuć. Wiara, patriotyzm, zaangażowanie polityczne, a nawet zwyczajny entuzjazm mogą narazić człowieka na śmieszność. Szeroko już opisywany jest charakterystyczny dla części generacji Z lęk przed byciem uznanym za cringe – kogoś żenującego, ale ta „żenada” pojmowana jest jako bycie… nazbyt szczerym, naiwnym lub przesadnie zaangażowanym. Nie wypełnia to jeszcze definicji nihilizmu w filozoficznym znaczeniu ani tym bardziej skłonności do przemocy, ale może sprzyjać postawie, w której człowiek ukrywa swoje przekonania i uczucia za nieustanną ironią.

Dlatego, przestrzega Reeve, interpretowanie zachowań młodych internautów wyłącznie przez pryzmat używanych przez nich symboli może prowadzić na manowce. Zdjęcie z określoną flagą, nazistowski gest czy antyreligijny mem nie muszą jeszcze świadczyć o rzeczywistych przekonaniach autora. Dla części młodych ludzi najważniejszy podział nie przebiega już bowiem między prawicą a lewicą czy wierzącymi a niewierzącymi, lecz między tymi, którzy traktują świat poważnie, a tymi, którzy z samej tej powagi uczynili przedmiot niekończącego się żartu.

Żart ten jednak, o ironio, nie prowadzi do wesołości jego autorów – a wręcz przeciwnie. Bo brak poczucia sensu nie może dać ci długotrwałej radości. Pośmiejesz się z mema przez parę sekund, ale po wyłączeniu smartfona zaczynasz odczuwać, że nie wiesz po co żyjesz, nie wiesz po co żyją inni, nie wiesz po co istnieje świat i po co w ogóle ma istnieć. To logiczne, skoro stale słyszysz, że nic nie ma sensu. Gorzej, jeśli przejdziesz od takich rozważań do czynów.

Wszystko bez sensu, ale dla żartu

Wiemy doskonale, że dziś w Internecie dosłownie wszystko – wojna, katastrofa, morderstwo, ludzkie cierpienie czy inny skandal – może natychmiast stać się materiałem do produkcji memów, żartów i filmików. W mediach społecznościowych zdjęcie ofiary brutalnej zbrodni nierzadko sąsiaduje z absurdalnym dowcipem, reklamą albo nagraniem wygenerowanym przez sztuczną inteligencję. Większość z nas doświadczyła tego na swoim smartfonie. Wszystkie te treści zostają sprowadzone do jednego poziomu, a tragedia, która kiedyś wymuszała choćby chwilę powagi, dziś ginie w niekończącym się strumieniu rozrywki. To rodzi znieczulicę.

A podobny sposób traktowania rzeczywistości przenika już także do polityki i życia publicznego, gdzie prowokacja coraz częściej okazuje się skuteczniejsza od poważnej debaty. W rezultacie ludzie, choć mają dostęp do większej ilości informacji niż kiedykolwiek wcześniej, mogą stawać się coraz bardziej obojętni na to, co oglądają, i choć nie negują jeszcze wprost istnienia dobra, zła czy ludzkiego cierpienia, to faktycznie już pozbawiają je znaczenia. Uczyniono z nich kolejną internetową rozrywkę, którą po kilku sekundach zastąpi następna. To jeden z najbardziej niepokojących przejawów współczesnego nihilizmu.

Znów dodam (bo takie publikacje jak niniejsza bywają cytowane poprzez wyrwanie różnych myśli z szerokiego kontekstu) że nie każdy młody człowiek publikujący absurdalne memy, albo że większość z nich, to nihiliści. Zacytujmy badania, tym razem kanadyjskiego badacza Patricka Plesy, który w 2024 roku odróżnił neonihilizm, czyli rzeczywiste doświadczenie bezsensu i bezradności wobec świata, od fashionable nihilism – nihilizmu modnego, polegającego na uczynieniu z poczucia bezsensu czegoś w rodzaju stylu życia. W pierwszym przypadku człowiek dostrzega kryzysy i problemy współczesności, ale nie wierzy już, że jest w stanie cokolwiek zmienić. W drugim wcale nie musi być przekonany, że życie nie ma sensu. Wystarczy, iż potrafi z tego żartować, publikować nihilistyczne memy i drwić z wszelkich wartości. A takie żarty mogą liczyć na rozliczne udostępnienia i lajki.

Plesa zauważa, że w ten sposób nawet rozpacz, cynizm i poczucie beznadziei stają się produktami kultury masowej, czymś atrakcyjnym, modnym. Nie zawsze jest to jednak tylko poza. Za ironicznym dystansem może przecież kryć się autentyczne rozczarowanie rzeczywistością. Młody człowiek śmieje się z końca świata, bo nie wierzy, że można go uratować, i kpi z autorytetów, ponieważ żaden nie wydaje mu się godny zaufania. Tak oto pozornie beztroski nihilistyczny humor może więc maskować całkiem poważne poczucie życiowej pustki i bezsilności. I dotyczy to nie tylko „pokolenia Z”.

Fascynacja przemocą, również bezsensowną

Najbardziej niepokojące jest jednak to, że w niektórych internetowych społecznościach zaciera się granica między żartem a fascynacją przemocą. W 2021 roku opublikowano badanie pt. „Memes, Radicalisation, and the Promotion of Violence on Chan Sites”, którego autorzy przeanalizowali około 135 tysięcy obrazów zamieszczonych na forach takich jak 4chan i 8kun. Okazało się, że nawołujące do przemocy treści również często przybierają postać pozornie niewinnych żartów. W niektórych środowiskach internetowych masowi mordercy stają się wręcz bohaterami, a ich zbrodnie przedmiotem fascynacji i rywalizacji. Badacze opisali także zjawisko gamifikacji przemocy, czyli traktowania rzeczywistych aktów brutalności niemal jak osiągnięć w grze komputerowej. Zwracano uwagę, że humor i ironia mogą służyć oswajaniu ludzi z ekstremistycznymi poglądami. Zawsze przecież można powiedzieć, że to tylko żart, a kto się oburza, ten po prostu nie ma poczucia humoru.    

Od lat badaczy internetu niepokoi True Crime Community (TCC), czyli społeczność skupioną wokół prawdziwych zbrodni, a zwłaszcza ich sprawców – o TCC wspomina również Marta Lokje w cytowanym na początku tego tekstu wpisie z X. Nie chodzi tu absolutnie o miliony zwyczajnych miłośników kryminałów, ale o grupy, których członkowie tworzą poświęcone zabójcom memy, filmiki, kolaże, a nawet fanowską literaturę, przypominającą twórczość fanów gwiazd muzyki czy kina. Szczególne miejsce zajmują w tym świecie sprawcy masakry w amerykańskiej szkole Columbine w 1999 roku, wokół których powstała subkultura zwana Columbiners. Można wśród jej przedstawicieli wyróżnić zwykłych „badaczy” zbrodni, ale też wielbicieli sprawców, w tym osoby zainteresowane ich naśladowaniem.  

Dlaczego młody człowiek, często samotny, sfrustrowany i rozczarowany własnym życiem, miałby szukać swoich bohaterów wśród masowych morderców? Według Combating Terrorism Center w West Point, internetowa fascynacja zbrodniarzami może dawać młodym ludziom coś, czego nie znajdują w życiu realnym: poczucie przynależności, uznanie innych i… tożsamość. Człowiek, który w szkole czy rodzinie czuje się nikim, w takiej społeczności może zdobywać szacunek za znajomość szczegółów zbrodni, tworzenie kolejnych materiałów czy przekraczanie granic brutalności. Co jeszcze bardziej niepokojące, sprawcy masakr bywają przedstawiani jako bliscy im, niezrozumiani przez świat buntownicy, a nie zbrodniarze odpowiedzialni za śmierć niewinnych osób.

Związki True Crime Community z nihilizmem opisał również Institute for Strategic Dialogue, zwracając uwagę na szczególną cechę tej subkultury: otóż fascynacja przemocą potrafi być ważniejsza od jakiejkolwiek ideologii. Członkowie społeczności posługują się symbolami nazistowskimi, ekstremistycznymi czy satanistycznymi, choć nie zawsze rzeczywiście podzielają stojące za nimi przekonania. W centrum zainteresowania pozostaje morderca, jego sława, sposób zachowania i to, jak zapisał się w historii internetowej społeczności.

Gdy o tym czytałem, nie mogłem uciec od opowieści dyrektora szkoły, w której kilka tygodni temu uczeń-nożownik zabił woźną i ranił inne osoby. Otóż ów nastolatek, miał po wszystkim powiedzieć do dyrektora: „ja już nie chcę” i zapytać, czy może się do niego… przytulić. I zaraz przypominam sobie powielane przez media obrazki z TikToka, czyniące z tamtego chłopaka o charakterystycznej fryzurze, który dokonał bezsensownej zbrodni, niemal bohatera.

Kto widzi sens?

Środowiska wielbicieli morderców stanowią jednak margines. O wiele więcej młodych ludzi zna jednak doświadczenie, które powraca w tej opowieści: poczucie, że nie wiadomo, po co się żyje

O tym, że poczucie bezsensu nie jest jedynie filozoficzną abstrakcją, świadczą również badania socjologiczne. W 2026 roku Instytut Gallupa opublikował wyniki badań, według których aż 45 proc. badanych nie odczuwało sensu życia, wyraźnego celu lub obu tych rzeczy jednocześnie. Co ciekawe, problem ten częściej dotyczył młodych dorosłych niż uczniów szkół średnich. Niewielkie poczucie znaczenia własnego życia lub jego całkowity brak deklarowało 39 proc. dorosłych przedstawicieli generacji Z wobec 22 proc. nastolatków. W przypadku braku życiowego celu odsetki wynosiły odpowiednio 43 i 30 proc. Jednocześnie 66 proc. wszystkich respondentów dostrzegało sens własnego życia, a 62 proc. miało poczucie celu — nie każdy więc, kto nie widział przed sobą wyraźnego celu, uważał swoje życie za pozbawione znaczenia. 

Jeszcze bardziej niepokojące wyniki przyniósł nieco wcześniejszy raport Uniwersytetu Harvarda On Edge. Aż 58 proc. Amerykanów w wieku 18–25 lat przyznawało bowiem, że w poprzednim miesiącu odczuwało tylko niewielki sens lub cel życia albo nie odczuwało ich wcale. Połowa młodych dorosłych wskazywała również, że niepewność co do własnej przyszłości negatywnie wpływa na ich kondycję psychiczną.  

Badacze zauważyli ponadto, że osoby pozbawione wyraźnego poczucia sensu ponad dwukrotnie częściej zgłaszały problemy związane z lękiem lub depresją niż pozostali respondenci — 54 proc. wobec 25 proc.

Bóg nie umarł. On JEST sensem

Klasyczny nihilizm kwestionował istnienie obiektywnego sensu życia, trwałych wartości i powszechnie obowiązujących zasad moralnych. Najbardziej znaną diagnozę nihilizmu przedstawił Fryderyk Nietzsche – jego słynne stwierdzenie „Bóg umarł” stanowiło opis cywilizacji, która przestała wierzyć w fundamenty własnej moralności. Uważał, że wartości straciły wartość a pytanie o sens istnienia pozostaje bez odpowiedzi. Brzmi znajomo?

Dzisiejszy nihilizm nie wymaga jednak znajomości Nietzschego ani świadomego odrzucenia jakiejkolwiek doktryny. Może sprowadzać się właśnie do przekonania, że nic nie jest naprawdę ważne, żaden autorytet nie zasługuje na zaufanie, a wszystkie wielkie idee są równie śmieszne i bezwartościowe. Nie trzeba nawet zaprzeczać istnieniu dobra i zła. Wystarczy przestać traktować je poważnie.

Ale jednak w słynnym haśle ukutym przez Nietzschego widnieją głębokie podstawy do analizy społeczeństwa i jego duchowości. I tak oto na przykład w badaniu projektu Making Caring Common z 2023 roku poczucie sensu lub celu życia deklarowało aż 47 proc. osób religijnych, ale już tylko 34 proc. ateistów i 32 proc. agnostyków.

Z kolei badanie Uniwersytetu Harvarda z 2018 roku wykazało, że regularnie biorący udział w nabożeństwach jako dzieci i młodzież, już w latach wczesnej dorosłości uzyskiwali wyższe wyniki na skali pozytywnych emocji niż osoby, które w nabożeństwach nie uczestniczyły. Natomiast według Pew Research Center w 2019 roku za bardzo szczęśliwych uważało się 36 proc. aktywnie religijnych Amerykanów wobec 25 proc. osób bezwyznaniowych. Jeszcze bardziej wymowne są wyniki przeglądu 61 badań obejmujących łącznie ponad 340 tysięcy osób w wieku 10–25 lat. Opracowanie opublikowane zostało w 2025 roku na łamach „JAACAP Open”. Aż 67,2 proc. analizowanych badań wskazało na ochronny związek religijności lub duchowości z mniejszym ryzykiem myśli i zachowań samobójczych.

Takich badań jest wiele. Dla nas, katolików – ich wyniki wydają się oczywistością. Chociaż i w tym miejscu trzeba podkreślić – nie dowodzi to oczywiście, że sama wiara gwarantuje szczęście czy chroni przed kryzysami psychicznymi.

Wymiar duchowy ma tu zresztą ogromne znaczenie. Amerykański egzorcysta, ojciec Chad Ripperger, mówił o tym tak: „współczesna kultura, odrzucając Boga i dekonstruując obiektywną moralność, zaprasza i wzmacnia działanie sił demonicznych”. Jego zdaniem, wzrost agresji, nienawiści, nihilizmu i zobojętnienia na wartość ludzkiego życia nie bierze się znikąd, lecz wyrasta właśnie z upadającej kondycji duchowej społeczeństw. Z katolickiego punktu widzenia nie istnieje bowiem duchowa próżnia, bo tam, gdzie ludzie usuwają Boga ze swojego życia, powstałe miejsce prędzej czy później zajmuje coś innego.

„A jeśli wyrzucimy Boga, to co, albo raczej kto nam zostaje?” – pytał retorycznie ksiądz Janusz Czenczek, koordynator egzorcystów w Polsce. W podobnym duchu wypowiadał się egzorcysta ks. Andrzej Panasiuk: „Zły duch działa, a ludzie gubią się w tym świecie. Jest bardzo wiele rozchwiania moralnego, kwestionowania wartości, relatywizowania prawdy. Ludzie idą często za pozornym szczęściem, a szatan chce jednego – naszego rozczarowania”.

Taka diagnoza nie jest zresztą czymś nowym w nauczaniu Kościoła. Jan Paweł II już w 1995 roku w encyklice „Evangelium vitae” przestrzegał, że „gdy zatem zanika wrażliwość na Boga, zostaje też zagrożona i zniekształcona wrażliwość na człowieka”. Papież wiązał odchodzenie od wiary z osłabieniem sumienia, zanikiem szacunku dla życia i rozwojem „cywilizacji śmierci”. Podobnie Benedykt XVI przekonywał, że „tam, gdzie dochodzi do zanegowania Boga, niszczy się także godność człowieka. Kto broni Boga, ten broni człowieka”.

Z tej perspektywy współczesny nihilizm, sprowadzający dobro i zło, prawdę i fałsz, piękno i brzydotę, świętość i bluźnierstwo do równie niepoważnych żartów, nie jest wyłącznie kolejną młodzieżową modą. Może być również przejawem znacznie głębszego kryzysu duchowego, w którym człowiek nie tylko odrzuca Boga, ale stopniowo traci zdolność dostrzegania wartości własnego życia, a z czasem także wartości życia innych ludzi. W chrześcijańskiej tradycji diabeł bywa nazywany „małpą Pana Boga” – nie jest bowiem zdolny stworzyć niczego na miarę Stwórcy. Może jedynie naśladować, wypaczać i ośmieszać Jego dzieło. Skoro więc to Bóg nadaje sens istnieniu, szatan dąży do jego podważenia.

Coraz częściej słyszymy radosne okrzyki licznych antykatolickich trybunów, triumfujących, że oto polska młodzież gwałtownie się laicyzuje. Mają rację – fakty są takie, a nie inne, wielu młodych porzuca dziś wiarę w Boga i odchodzi z Kościoła. W tym samym czasie w naszym kraju dramatycznie rośnie liczba prób samobójczych wśród młodych ludzi, coraz więcej dzieci potrzebuje pomocy psychologicznej i psychiatrycznej, nasila się przemoc rówieśnicza, poczucie odrzucenia i wykluczenia. Słabnie potrzeba życia dla innych, maleje chęć spotkań z przyjaciółmi w realu, a coraz więcej czasu zajmuje rozrywka on-line. 

Wszystko to dzieje się równolegle z największym od dziesięcioleci odwrotem młodego pokolenia od wiary i katolickiej moralności. Czy naprawdę możemy beztrosko uznać, że te zjawiska nie mają ze sobą nic wspólnego?

Krystian Kratiuk