Ks. prof. Andrzej Zwoliński: Wiedza tajemna w nowoczesnej filozofii

Wraz z rozwojem kultury coraz to nowi ludzie, klasy, narody zaczęły przywłaszczać sobie prawo do bycia wybranymi, „oświeconymi”, „znającymi prawa rządzące światem i człowiekiem”. Negacja świata prowadziła do negacji człowieka. A wrogiem nowego ładu stał się katolicyzm, ze swoją racjonalną, „przestarzałą” filozofią.
W tradycji greckiego racjonalizmu gnoza (gr. gnosis) oznacza prawdziwe poznanie bytu, tak dyskursywne, jak dialektyczne. Termin ten stanowi synonim prawdy (aletheia) i nauki (episteme). W okresie cesarstwa gnoza grecka była ustawicznym zmaganiem się nurtów teistycznych z filozofią, irracjonalizmu z racjonalizmem, wiary z obiektywnym poznaniem, dogmatyki z resztkami niezależnego intelektu, by w neoplatonizmie stać się metafizycznie i gnostycznie podbudowaną religią[1]. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa termin ten oznacza poznanie. Dla Ojców Kościoła greckich i wschodnich gnoza wyraża w szczególności nadprzyrodzone mistyczne poznanie, które człowiek otrzymuje z łaski Boga[2].
Inne rozumienie gnozy kształtowało się na gruncie nieortodoksyjnych nurtów chrześcijańskiego gnostycyzmu. Dochodzi w nich m.in. do przewartościowania istotnego wymiaru gnozy ortodoksyjnej. Wyraźne są tu wpływy przedchrześcijańskiej gnozy mistyczno-astralnej, opartej na kilku nurtach religijnych (kult Magna Mater — Wielkiej Matki — u Greków w Małej Azji, kult Izydy i Ozyrysa w Rzymie babilońsko-syryjskim, kult syryjskiego bóstwa Baala, kult Mitry wśród legionów rzymskich), które poszukiwały mądrości za pośrednictwem misteriów i wtajemniczeń, mających zastąpić pracę badawczą umysłu. Na rzecz samej wiedzy redukowane są bowiem relacje między poznającym a tym, co poznawane[3].
W ciągu wieków gnoza wychowywała całe pokolenia „oświeconych” intelektualistów, którzy w dowód wdzięczności za udział w ezoterycznej wiedzy stawali się jej wiernymi wyznawcami, a zdobywając kolejne stopnie wtajemniczenia, przeznaczone dla wybranych i uczestnicząc w jej tajemnych rytach, zawsze odnajdywali się zawsze w odpowiedniej grupie wyznawców[4].
Zakładane w średniowieczu uniwersytety stały się ważnymi ośrodkami kształtowania myśli filozoficznej. Ta natomiast doszła do rozkwitu w wieku XII, głównie za sprawą św. Tomasza z Akwinu. Pełnię rozwoju osiągała też teologia chrześcijańska. Niestety, już wiek XIII przyniósł kryzys. Filozofia zaczęła iść w kierunku nominalizmu — teorii negującej m. in. możliwość rozumowego poznania rzeczywistości. Jest to widoczne w myśli filozoficznej Jana Dunsa Szkota (1265–1308) i Williama Ockhama (1280–1349), którzy nawiązywali do nominalizmu stoików i przyczynili się do umocnienia pozycji subiektywizmu. Było to tym bardziej niebezpieczne, że od kilku wieków rozwijały się w Europie ruchy gnostyckie (katarzy, albigensi). Silnie oddziałującymi były również ośrodki chasydzkie i kabalistyczne. Kultura pozbawiona racjonalnej filozofii św. Tomasza stał się podłożem dla rozwoju różnego typu orientacji ezoteryczno- magicznych.
Renesans przyniósł ze sobą odrodzenie kultury greckiej i rzymskiej w zakresie sztuk pięknych. Jednocześnie zaś upowszechnił w obrębie kultury europejskiej alchemię, magię, kabałę, którymi parali się tak sławni autorzy, jak Ficino czy Pico de la Mirandola. Od XVI wieku nastąpiło odrodzenie platonizmu, który stał się podstawą nowej gnozy. Reprezentowali ją m. in.: Giordano Bruno, Campanella (1568–1639), Henry More (1614–1687), Joseph Glanvil (1636–1680), Soame Jenyns (1704–1787). Chrześcijaństwo traktowano wówczas na równi z orfizmem czy nauką Zaratustry. Reformacja dodała do tego: kwestionowanie roli rozumu w sprawach wiary, negację najgłębszego sensu moralności i relatywizację prawdy Objawionej. Efekt wspomnianych procesów był dwojaki: powstało wiele sekt; a gnoza z parafilozofii zaczynała stawać się autentyczną filozofią[5].
Decydującym momentem dla neognozy w filozofii była decyzja filaletów – stowarzyszenia powstałego w 1773 roku w Paryżu i nawiązującego do religijno-mistycznych poglądów W. Penna, J. Bohmego i E. Swedenborga, by międzynarodowe konwenty w 1785 i 1787 roku uznały alchemię, teozofię, kabałę i magię za najpewniejsze sposoby poznania prawdy[6]. Znakiem masonerii stała się pięcioramienna gwiazda mesjańska z literą „G”, oznaczającą Gnosis — „wiedzę”. Poglądy dawnej i obecnej gnozy były odtąd oficjalnie propagowaną ideą i doktryną[7].
Wraz z rozwojem kultury coraz to nowi ludzie, klasy, narody zaczęły przywłaszczać sobie prawo do bycia wybranymi, „oświeconymi”, „znającymi prawa rządzące światem i człowiekiem”. Negacja świata prowadziła do negacji człowieka. A wrogiem nowego ładu stał się katolicyzm, ze swoją racjonalną, „przestarzałą” filozofią[8].
O gnozie i preegzystencji jaźni mówili m. in. sceptyk Dawid Hume (1711–1776) i mistyk William Blake (1757–1827) oraz trzej wybitni literaci niemieccy: Lessing, Goethe i Schiller. Gnostyckie wątki obecne są również w poezji Blake'a, Novalisa, Nervala[9].
Ephrain Lessing (1729–1781), przedstawiciel oświecenia w Niemczech, spopularyzował hasło, że nie należy troszczyć się o prawdę, gdyż przeszkadza ona w braterskim i spokojnym współżyciu[10].
Jan Jacques Rousseau podkreślił indywidualizm i subiektywizm, zaprzeczając, iż człowiek, ze swej natury jest społeczny, uważał bowiem, że jednostka jest całością doskonałą i samotną.
Idealizm Holbacha (1723–1789) miał już charakter praktyczny. Jego celem było zwalczanie religii, zwłaszcza chrześcijańskiej. Miejsce religii zająć miała „filozofia idealistyczna”. Volney dowiódł, że filozofia ma być religią kultu człowieka, twierdził: „najwyższym bytem dla człowieka jest sam człowiek”. Dodajmy, że pięćdziesiąt lat później wspomnianą formułę jako własną zaproponował Karol Marks (1818–1883). Wcześniej Voltaire (1694–1778) stał się mistrzem dla wolnomyślicieli i „idealistów”. Fichte (1762–1814), wstrząśnięty rewolucją francuską, wprowadził temat „rewolucji” jako obowiązkowy w rozważaniach subiektywizmu i idealizmu. Condorcet (1743–1794) rzucił hasło „postępu”, a Comte (1798–1857) hasło „przemian” — jako ważne wyróżniki „nowego społeczeństwa”, które stało się przedmiotem modnej wówczas socjologii. Rewolucja, a więc nagłe, radykalne przejście do „nowej fazy rozwoju społecznego”, analogiczne do „reinkarnacji całych ludów i narodów”, dotąd przedmiot studiów polityków i historyków, nabrała sensów filozoficznych, a nawet teologicznych[11].
Jak zauważył prof. Henryk Paprocki, na gruncie rosyjskim z idei gnostyków korzystał archimandryta Teofan Awsieniew (1810–1852), tworząc koncepcję Sofii – Mądrości Bożej (gr. sophia — mądrość). Pełny kształt rosyjskiej sofiologii nadał jednak dopiero Włodzimierz Sołowjow, który sięgał do nauki Walentynosa o materii, a także korzystał z symbolizmu i alegoryzmu Filona i Orygenesa. Idee te znalazły swój wyraz w rosyjskiej filozofii i literaturze XIX i XX wieku, m. in. u Piotra Czaadajewa, słowianofilów — Wasyla Rozanowa, Nikołaja Fiodorowa, Mikołaja Bierdiajewa, Dymitra Mierieżkowskiego, Fiodora Dostojewskiego, o. Pawła Florenskiego i o. Sergiusza Bułgakowa[12].
Subiektywizm i idealizm filozofii europejskiej osiągnął swe apogeum w systemie Hegla (1770–1831). Jego myśl, głęboko immanentna, utożsamiająca się z panteizmem, jest właściwie, jak to określił Ludwig Feuerbach, zlaicyzowanym chrześcijaństwem. Trójca Przenajświętsza zostaje sprowadzona do permanentnego procesu dialektycznego następujących bez końca: tezy, antytezy i syntezy. W tym procesie Idea czy Duch (Geist), urzeczywistnia się przez alienację, wyobcowanie. Historia przestaje być czymś właściwym dla ludzkości, a zajmuje pierwszorzędne miejsce w idealistycznym świecie Hegla. Jego samowystarczalny immanentny subiektywizm, który może też być rozumiany jako panteizm, umieszczając Ducha w świadomości człowieka (jak zresztą i całość podmiotu myślenia), a zatem utożsamiając go także ze „światem”, którego człowiek jest cząstką najważniejszą, pozwala na nadanie „historii” zupełnie nowego znaczenia. Sugeruje mianowicie, że utożsamia się ona z Bogiem panteistycznym. Dla Hegla protagonistą wydarzeń nie jest ani Bóg — osoba, ani człowiek — osoba, lecz Historia. Ona jest permanentnym „stawaniem się”, a w swój nurt wydarzeń porywa także człowieka, ludzkość, sama będąc manifestacją Ducha[13].
Feuerbach (1770–1831) dokonał „poprawek” w systemie Hegla. W miejsce Idei-Ducha wprowadził Materię. W ten sposób heglizm, nie przestając być idealistyczny (a więc czystym wytworem wyobraźni), stał się materialistyczny (lecz nie realistyczny), a więc atrakcyjny dla materialistów. Negując Boga chrześcijańskiego i kwestionując dotychczasowe formy religii, filozof nie kwestionował potrzeby religii jako takiej. Pisał: „Każdy człowiek musi więc ustanowić sobie Boga... to jakiś cel ostateczny. (...) Kto posiada cel sam w sobie prawdziwy i istotny, posiada tym samym również religię, wprawdzie nie w ograniczonym pojęciu motłochu teologicznego, ale... w sensie rozumu, w sensie prawdy”[14].
W religii Feuerbacha miejsce Boga zajął człowiek, jej hasłem było: człowiek bogiem człowieka. Miejsce teologów mieli więc zająć antropolodzy, a teofilów — filantropi. Feuerbach mówił też wyraźnie o idei zbawienia. Dokonuje się ono przez samego człowieka. Człowiek jest bogiem samego siebie, potrafi więc wybawić siebie i innych. Może to uczynić głównie przez miłość, rozumianą humanistycznie[15].
Trudno określić bezpośredni związek wielu nowożytnych myślicieli z wolnomularstwem. Ideologia masońska łączy w sobie dwie części składowe: racjonalizm i okultyzm. Terminologia może ulegać zmianie, lecz dotyczy tego samego nurtu myślowego: niektórzy mówią o „mistycyzmie”, inni o „iluminizmie”, jeszcze wprost o „gnozie”. Z racjonalizmem kojarzą się idee liberalizmu, który łączy się z racjonalizmem, ale też subiektywizm, kult człowieka. Jeden z byłych masonów, Jean Marques-Riviere (zerwał z lożami w 1931 r.), twierdził, że dwa nurty masońskiej ideologii — racjonalizm i iluminizm — wydają się być sprzeczne ze sobą. Tym, co je łączy, jest obrzędowość, której interpretacja rozciąga się od mglistego racjonalnego symbolizmu po magiczne i psychiczne formy wyrazu[16]. Masoneria, zarówno w wersji iluministycznej (ezoteryzm, hermetyzm, okultyzm, gnoza), jak i racjonalistycznej (empiryzm, materializm) uwzględnia większość współczesnych ideologii, nadając im dynamiki i popierając na różne sposoby, w tym praktycznie. Nurty gnostyckie, które widzą świat w nieustannym procesie stawania się, są inspiracją zarówno dla iluminowanych, jak i racjonalnych.
Ks. Andrzej Zwoliński
[1] J. Legowicz, Zarys historii filozofii, Warszawa 1983, s. 101.
[2] Por. E. Wojtacha, „Filozofia”, w: Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, pod red. J. M. Szymusiaka, t. 2, Poznań 1971, s. 490–518; T. Spiglik, I. Gargano, Duchowość Ojców greckich i wschodnich, wyd. M, Kraków 1997; P. Evdokimov, Poznanie Boga w Kościele Wschodnim, wyd. M, Kraków 1996.
[3] J. Legowicz, dz. cyt., s. 123–125. Por. K. Rudolph, Gnoza, Kraków 1995, s. 272–273; H. Jonas, Religia gnozy, przekł. M. Klimowicz, wyd. Platan, Kraków 1994, s. 50–53.
[4] Por. W. Myszor, „Elementy gnostyckie w nowej religijności”, w: Gnostycyzm antyczny i współczesna neognoza, seria: Studia Antiquitatis Christianae nr 12, wyd. ATK, Warszawa 1996, s. 70–83.
[5] M. Poradowski, O filozofii i rewolucji, wyd. 966, Toronto 1989, s. 3–7; W. Lutosławski, Nieśmiertelność duszy. Zarys metafizyki polskiej, Warszawa 1925, s. 241–242.
[6] P. Janowski, Masoneria. Kim jest dla niej człowiek, rodzina, Bóg i Kościół katolicki, „Moja Rodzina”, 2008, nr 3, s. 12–13.
[7] Por. J. Vrszowiec, Masoneria. Cele i zadania, „Szczerbiec”, 1992, nr 7 (9), s. 11–14.
[8] Por. P. Jaroszyński, Chrześcijaństwo a gnoza, „Prawica”, 1993, nr 1 (9), s. 3–4; L. Szestow, Gnoza a filozofia egzystencjalna, przekł. C. Wodziński, Biblioteka „Alatheia”, t. 7, wyd. Myśl, Warszawa 1990.
[9] G. Quispel, Gnoza, wyd. Pax, Warszawa 1988, s. 12–13.
[10] G. E. Lessing, „Erziehung des Menschengeschlechts”, w: Werke in drei Banden, Muenchen 1982, t. 3, s. 658. Por. J. P. Eckermenn, Rozmowy z Goethem, tł. K. Radziwiłł i J. Zeltzer, t. 1, Warszawa 1960, s. 143; t. 2, s. 155.
[11] M. Poradowski, O filozofii i rewolucji, Wydawnictwo 966, Toronto 1989, s. 7–10. Por. A. Comte, Rozprawa o całokształcie pozytywizmu, tł. B. Skarga, Warszawa 1973, s. 588, por. s. 497–588; W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 3, Warszawa 1968, s. 16–27; S. Kowalczyk, Miejsce idei zbawienia w systemach filozoficznych — soteriologiczny aspekt ideologii, „Ateneum Kapłańskie”, 1981, nr 1 (432), s. 19–22.
[12] H. Paprocki, „Rosyjska sofiologia”, w: Gnostycyzm antyczny i współczesna neognoza..., dz. cyt., s. 93–98; A. J. Klibanow, Historia religijna sektarstwa w Rosji, Moskwa 1965, s. 37–45.
[13] W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 2, Warszawa 1968, s. 211–219.
[14] L. Feuerbach, O istocie chrześcijaństwa, tł. A. Landman, Warszawa 1959, s. 132–133.
[15] J. Kłoczowski, Człowiek Bogiem człowieka, Lublin 1959, s. 164–165; Z. J. Zdybicka, Człowiek i religia. Zarys filozofii religii, Lublin 1977, s. 59–61.
[16] Por. J. Marques-Riviere, La trahison spirituelle de la franc-maconnerie, bmrwyd., s. 228. Za: A. de Lassus, Masoneria czyżby papierowy tygrys?, przekł. W. Podolska, P. Kalina, Oficyna Wydawnicza Fulmen, Warszawa 1994, s. 46.






