Współcześnie większość społeczeństw zachodnich nie przejmuje się zupełnie prawdą religijną. Co więcej, wiele z nich neguje istnienie jakiejkolwiek religii objawionej. Niewiara ta oraz obojętność przyczyniły się skutecznie do zaprowadzenia moralnego chaosu w społeczeństwach. Istnieją jednak wciąż pewne państwa, które dobrze rozumieją swoje obowiązki względem prawdy. Obowiązki te nakłada na nas wiara katolicka. Zgodnie z nią, Chrystus ma panować nie tylko w naszych życiach prywatnych, ale również w prawie, państwie i całym społeczeństwie. Artykuł ten przybliży nauczanie katolickie na temat obowiązku władz świeckich względem religii objawionej przez Boga. Jest to druga część mini-serii pt. Jak odbudować Christianitas? Zapraszam do lektury!
Sprzeciw papieży wobec rozdziału Kościoła od państwa
Biskupi rzymscy, na kartach swoich licznych dokumentów, wskazywali na zobowiązania państw w stosunku do religii objawionej. Według nich władze cywilne powinny wyznawać publicznie katolicyzm i obdarzać Kościół szczególnymi przywilejami. Papieże wielokrotnie i stanowczo odrzucali popularny koncept rozdziału Kościoła od państwa. Pius IX, w „Syllabus errorum”, potępił stanowczo tezę, według której „Kościół ma być oddzielony od państwa, a państwo od Kościoła” (1). W tym samym dokumencie opowiedział się przeciwko zwolennikom sekularyzmu, gdy odrzucił zdanie, zgodnie z którym „nie jest już użyteczne to, by religia katolicka miała status jedynej religii państwowej, z wykluczeniem wszystkich innych wyznań” (2). Papież epoki przemian społecznych, Leon XIII, podążając śladem swojego poprzednika, nauczał wyraźnie w swojej encyklice „Immortale Dei”, iż „państwo, w obecnym kształcie, jest wyraźnie zobowiązane do wypełniania różnorodnych i ważnych obowiązków łączących je z Bogiem poprzez publiczne wyznawanie religii. Natura i rozum, które nakazują każdemu człowiekowi czcić Boga w świętości, ponieważ należymy do Niego i musimy do Niego powrócić, skoro od Niego pochodzimy, zobowiązują również wspólnotę obywatelską podobnym prawem. Ludzie bowiem, żyjąc razem w społeczeństwie, podlegają władzy Boga nie mniej niż jednostki, a społeczeństwo, nie mniej niż jednostki, jest wdzięczne Bogu, który je stworzył i podtrzymuje, a którego nieustanna dobroć wzbogaca je niezliczonymi błogosławieństwami” (3).
Wesprzyj nas już teraz!
Obowiązek społeczeństw
Uznanie prawdy nie jest wyłącznie obowiązkiem jednostki. Nie ulega wątpliwości, że każdy człowiek, który poznał prawdę, powinien ją zachować. Zgodnie z wiarą katolicką nakaz ten spoczywa także na władzach państwowych i całych społeczeństwach. Żadną miarę od tego nauczania nie odstąpiło magisterium Kościoła na Soborze Watykańskim II. Zgodnie z dekretem „Dignitatis humanae” wolność religijna, ogłoszona przez Koncylium Watykańskie II, „[n]ie narusza” w żaden sposób „tradycyjnej doktryny katolickiej dotyczącej moralnego obowiązku ludzi i społeczeństw wobec prawdziwej religii oraz wobec jedynego Kościoła Chrystusowego” (4). Tradycyjna doktryna wzywa władze cywilne do uznania szczególnego statusu Kościoła katolickiego. Oczywiście nie ma to zastosowania w przypadku narodów, które są podzielone religijnie. Również nie można tego wymagać od państw, gdzie religia chrześcijańska jest w mniejszości. Czesław Strzeszewski, piszący pod pseudonimem Stanisław Jarocki, wskazał wyraźnie w jakich przypadkach społeczeństwa i państwa winny uznać katolicyzm za religię panującą. Według niego w społeczeństwie, które w zdecydowanej większości jest katolickie, „akt uznania religii katolickiej za religię państwową jest zgodny z nauką chrześcijańską, a nawet stanowi naturalny jej postulat” (5).
Pochwała krajów katolickich
Postawa Kościoła nie zmieniła się do dzisiaj. Społeczeństwa, które uznają Kościół katolicki za religię państwową, były kilkukrotnie chwalone przez papieży oraz wysłanników biskupa Rzymu. Najlepszym przykładem jest Księstwo Monako. W artykule 9 konstytucji Monako zawarty jest zapis, zgodnie z którym „[r]eligia katolicka, apostolska i rzymska jest religią Państwa” (6). Relacje między państwem i Kościołem są określane jako perfekcyjne przez oficjalne dokumenty Stolicy Apostolskiej. Umowa między Stolicą Apostolską a Księstwem Monako z 1981 r., w swojej preambule, mówi o tym, iż istnieją „doskonałe stosunki między Kościołem a rządem Księstwa Monako” (7). W ostatnich latach Watykan wypowiadał się pozytywnie na temat statusu katolicyzmu w Księstwie Monako. Wysłannik śp. papieża Franciszka, ks. kard. Parolin, powiedział podczas rozmowy z Radiem Watykańskim, że fakt, iż Monako uznaje katolicyzm za religię państwową, ma „bardzo duże znaczenie” w czasach, gdy „próbuje się zepchnąć wymiar religijny jedynie do sfery prywatnej i przeciwstawić religię życiu społecznemu” (8). Przede wszystkim zaś Leon XIV, podczas swojej podróży do Monako, przypomniał o tym, że katolicyzm ma status religii państwowej w tym księstwie. Poczynił on tę wzmiankę w wyraźnie pozytywnym kontekście (9).
Suwerenność Kościoła
Kościół wyraźnie chwali państwa, które publicznie wyznają katolicyzm. Poparcie to jednak nie oznacza zanegowania suwerenności Kościoła katolickiego lub niezależności władzy cywilnej. Już Pius XI, na łamach encykliki „Quas Primas”, przypominał o tym, iż „Kościół, założony przez Chrystusa jako wspólnota doskonała, posiada naturalne i niezbywalne prawo do pełnej wolności oraz niezależności od władzy państwowej” (10). Przez wieki jednak następcy św. Piotra obdarowywali królów i przywódców prawami, które pozwalały im decydować o sprawach kościelnych na poziomie lokalnym. Nadawano im przywileje, które pozwalały decydować o tym, kto otrzyma biskupstwo w danej diecezji oraz, do pewnego stopnia, rozporządzać majątkiem kościelnym. Głowa państwa hiszpańskiego jeszcze do lat 70-tych, według postanowień artykułu 7 konkordatu z 1953 r., posiadała prawo wyznaczania biskupów (11). Prezydent Francji wciąż ma prawo do wskazywania najwyższych pasterzy kościelnych w przypadku Strasburga oraz Metz. Taki przywilej nie wynika jednak z władzy, którą głowy państw posiadają same z siebie, a raczej z podzielenia się przez papiestwo pewnymi prerogatywami. Biskup Rzymu, Pius IX, w swoim „Syllabusie błędów” potępił tezę, według której „[w]ładza świecka ma z samej siebie prawo przedstawiania kandydatów do biskupstwa” (12). Idealnym stanem, zgodnie z nauką katolicką, jest sytuacja, gdy państwo i Kościół katolicki cieszą się swoimi prawami i niezależnością. Tak stanowi dekret Soboru Watykańskiego II „Christus Dominus”, który prosi przedstawicieli władz cywilnych o zrzeczenie się wszelkich praw pozwalających im na ingerowanie w życie Kościoła.
Pożytki dla państwa
Największym dobrodziejstwem doczesnym, wynikającym z uznania religii katolickiej za religię państwa, jest ustanowienie i posiadanie jasnego oraz obiektywnego kodeksu etycznego. Wyznawanie jednej religii chroni, przynajmniej do jakiegoś stopnia, przed ustanawianiem praw wyraźnie niesprawiedliwych oraz takich, które naruszają podstawowe prawa osoby ludzkiej. Dobrym przykładem na poparcie tej tezy jest to, że katolickie państwa (Monako, Malta, Liechtenstein) znacznie lepiej chronią życie nienarodzonych dzieci przed procedurą aborcji. Bliska współpraca obu władz zapewnia, że prawa i instytucje są oparte na prawdzie i sprawiedliwości, co chroni prawa obywateli i wyznacza jasno obowiązki każdego. Państwo zyskuje trwałość, a społeczeństwo porządek moralny. W kontekście zbawienia wiecznego, publiczne przyznanie się do Zbawiciela i Jego Kościoła również jest czynem zasługującym. Tak, jak dobrym i szlachetnym czynem jest wyznanie wiary przez jednostki, tak też władze cywilne, poprzez uznanie panowania Chrystusa Pana, czynią dobro i zwiększają swoje duchowe zasługi, o których Pan Bóg na pewno nie zapomni.
Dominik Bartsch
Przypisy:
1) „Breviarium Fidei”, (red.) ks. Ignacy Bokwa, Poznań 2007, s. 254.
2) Tamże, s. 257.
3) „Acta Sanctae Sedis” 18 [1885], s. 163.
4) Sobór Watykański II, „Dignitatis humanae”, https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_decl_19651207_dignitatis-humanae_en.html [dostęp: 07.04.2026].
5) Stanisław Jarocki, „Katolicka nauka społeczna”, Paris 1964, s. 409.
6) „Konstytucja Księstwa Monako”, Warszawa 2012.
7) „Acta Apostolicae Sedis” 73 [1981], s. 651.
8) „Kard. Parolin w Monako: razem na rzecz godności człowieka”, https://www.vaticannews.va/pl/watykan/news/2021-07/kard-parolin-w-monako-razem-na-rzecz-godnosci-czlowieka.html [dostęp: 07.04.2026].
9) Por. „Leon XIV w Monako: angażujcie bogactwa w służbę prawa i sprawiedliwości”, https://www.vaticannews.va/pl/papiez/news/2026-03/leon-xiv-w-monako-angazujcie-bogactwa-w-sluzbe-prawa.html [dostęp: 07.04.2026].
10) „Acta Apostolicae Sedis” 17 [1925], s. 608-609.
11) Por. „Acta Apostolicae Sedis” 45 [1953], s. 629.
12) Dz. cyt., (red.) ks. Ignacy Bokwa, Poznań 2007, s. 254.
