Na ratunek dziedzictwu narodowemu antokolskiej nekropolii [GALERIA]

W Wilnie rozpoczęto realizację projektu, który ma na celu ratowanie polskiego dziedzictwa narodowego, jakim jest cmentarz św. Piotra i św. Pawła na Antokolu. Prace renowacyjne oraz naukowe trwają też na znanym wszystkim Polakom Cmentarzu na Rossie, który w tym roku obchodzi 225. rocznicę założenia.  

Antokol

Na cmentarzu św. Piotra i św. Pawła na Antokolu w tym tygodniu rozpoczęła się akcja dokumentacyjna. Będzie trwała do końca września. Zinwentaryzowanych zostanie co najmniej 300 nagrobków związanych z polskim dziedzictwem kulturowym. Archiwistom pomagają polscy mieszkańcy Wilna. Nekropolia na Antokolu jest znacznie słabiej rozpoznana i udokumentowana niż cmentarz na Rossie. Są tu bardzo cenne, zabytkowe pomniki nagrobne. Reprezentują one różnorodne nurty sztuki - od klasycyzmu, przez historyzm, po neogotyk. Inskrypcje wykonane zostały w językach polskim i łacińskim. 

„Każda zatarta inskrypcja oznacza utratę fragmentu historii konkretnej osoby, rodziny i całego miasta. Dokumentacja nie zastąpi konserwacji, ale pozwala zachować informacje, które mogą stać się podstawą przyszłych badań i prac ochronnych” – powiedział dr Bartłomiej Gutowski z Instytutu Historii Sztuki UKSW, współautor projektu.

Projekt „Dokumentacja cmentarzy parafii śś. Piotra i Pawła na Antokolu w Wilnie” realizuje Fundacja Rozwoju Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Zadanie otrzymało wsparcie finansowe w ramach programu Instytutu Polonika „Polskie dziedzictwo kulturowe za granicą”. Projekt jest realizowany we współpracy z wileńskim Społecznym Komitetem Opieki nad Starą Rossą.

„W ciągu siedmiu dni zespół specjalistów pracujący na cmentarzu na Antokolu przygotuje co najmniej 280 kart dokumentacyjnych nagrobków, pomników, tablic, inskrypcji i innych form upamiętnienia. Każdy obiekt zostanie sfotografowany i zlokalizowany. Dokumentacja obejmie również odczyt inskrypcji, opis formy, materiału i ikonografii oraz wstępną ocenę stanu zachowania. Powstanie także plan cmentarza ze wskazaniem położenia zinwentaryzowanych zabytków” – czytamy na stronie internetowej Narodowego Instytutu Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA. 

Cmentarz parafii św. Piotra i św. Pawła na Antokolu, zwany też Słonecznym, założony został w roku 1830. Zajmuje 15 hektarów. Jest to trzeci zachowany do obecnych czasów cmentarz katolicki. Znajdują się na nim zabytkowe kaplice grobowe znanych polskich rodów takich jak m.in. Zawiszów, Ogińskich, Sidorowiczów i Meysztowiczów. Cmentarz ten nie jest objęty ochroną jako zespół i dlatego jest intensywnie użytkowany, co zaburza jego historyczną wartość. Tylko kilka grobów, w tym Józefa Zawadzkiego, założyciela wileńskiej dynastii wydawców, podlega ochronie. Duży kwartał nekropolii zajmują groby polskich żołnierzy poległych w wojnie z Sowietami w roku 1919 – 1920. W 1939 roku pochowano tam również żołnierzy polskich, poległych w walkach z Niemcami. 

Rossa

W 2026 roku przypada 225. rocznica założenia Cmentarza na Rossie. Z tej okazji Agencja ds. Rewitalizacji Starego Miasta w Wilnie zaprasza na cykl wydarzeń „Wileński Cmentarz na Rossie: historia, dziedzictwo i pamięć”. Do października będą trwały wykłady, wycieczki i dyskusje poświęcone historii nekropolii oraz różnym aspektom dziedzictwa i pamięci związanym z Rossą. W programie znalazły się m.in. wykłady dotyczące kultury śmierci w Wielkim Księstwie Litewskim od XVI do XVIII wieku, inskrypcji nagrobnych, polskiej pamięci Wilna, sztuki i fotografii cmentarnej, mitologii litewskiej, polityki pamięci w czasach sowieckich oraz roślinności cmentarzy.

Rossa, założona w 1801 roku jako pierwszy cmentarz poza historycznymi granicami Wilna, jest dziś jednym z najważniejszych miejsc pamięci miasta. To wyjątkowa przestrzeń polskiego dziedzictwa narodowego, w której historia Wilna zapisana jest nie tylko w nagrobkach i inskrypcjach, lecz także w sztuce, tradycjach pogrzebowych, pamięci mieszkańców oraz otaczającej ją przyrodzie. 

Adam Białous