O. dr hab. Michał Chaberek OP: Kim jest człowiek w świecie zwierząt?

kwartalnik-Chaberek-zwierzeta_02.jpg

Rozważania o naturze ludzkiej i moralności w kontekście ewolucjonizmu i materializmu

Zabijaj Piotrze i jedz!

Pewnego dnia, około południa, Piotr wszedł na dach domu, aby się modlić. Jego oczy przykuł jednak nie piękny widok na morze, ale wizja płótna opadającego z otwartego nieba. Znajdowały się w nim wszelkiego rodzaju zwierzęta. W tym samym momencie Piotr usłyszał głos: „Zabijaj, Piotrze i jedz!” (Dz 10,13). Wizja Piotra miała jednoznaczne przesłanie – Bóg objawił mu, że wszelkie zwierzęta są czyste i można je spożywać. Wizja ta jest o tyle ważna, że Bóg wprost objawił następcy Chrystusa na ziemi (a przez niego całemu Kościołowi), że zwierzęta można zabijać nie tylko jako ofiary (tak jak miało to miejsce w Starym Przymierzu), ale także zwyczajnie – w celu ich zjedzenia.

Gdy przyglądamy się historii ludzkości przedstawionej w Piśmie Św., to okazuje się, że już sprawiedliwy Abel hodował zwierzęta i składał z nich ofiary (Rdz 4,2-4). Zatem od samego początku ludzkości Bóg nie tylko dopuszcza zwierzęta do spożycia, ale nawet domaga się składania z nich ofiar. W prawie mojżeszowym ofiary rytualne ze zwierząt zyskują najważniejsze miejsce jako sposób przebłagania Boga. W Nowym Przymierzu ofiary krwawe ze zwierząt zostały oczywiście zastąpione jedną bezkrwawą Ofiarą Chrystusa. I dlatego ofiary ze zwierząt straciły swój sens, przestały mieć jakiekolwiek znaczenie zbawcze. Jednak zgodnie z widzeniem Piotra, sam Bóg daje jasno do zrozumienia, że człowiek ma prawo spożywać zwierzęta. Zatem jakiekolwiek próby ograniczania tego prawa w imię jakiejś ideologii, fałszywej religii, źle rozumianej „troski o planetę” czy „współczucia wobec zwierząt” wprost sprzeciwiają się woli Bożej wyrażonej na kartach Nowego Testamentu.

Ludzka natura podstawą sądów moralnych

Zróbmy to razem!

Wyobraźmy sobie teraz inną sytuację – hipotetyczną wprawdzie, ale niestety zupełnie realną w naszym świecie. Otóż w pewnym sąsiedztwie doszło do dwóch zbrodni. W jednym domu syn zabił ojca, w drugim sąsiad zabił sąsiada, który nie był z nim w żaden sposób spokrewniony. Obaj zabójcy zostali ujęci i obaj stanęli przed sądem, odpowiadając za zabójstwo. Choć z moralnego punktu widzenia zabicie kogoś bliskiego, a zwłaszcza własnego ojca, jest większym złem niż zabicie kogoś obcego, to jednak w obu przypadkach mamy do czynienia z zabójstwem człowieka i dlatego na poziomie prawa stanowionego kwalifikujemy te zbrodnie do tej samej kategorii morderstwa. Zatem według najwyższych standardów cywilizacji chrześcijańskiej to, czy ktoś jest z nami spokrewniony bliżej czy dalej, nie ma takiego znaczenia jak fakt, że jest człowiekiem. Nasz sąd moralny opiera się nie na pokrewieństwie, lecz na określeniu faktu istnienia niezmiennej ludzkiej natury, która przysługuje każdemu człowiekowi. Stawiam tezę, że taki sąd moralny jest zupełnie bezpodstawny, jeżeli przyjmiemy ewolucjonizm biologiczny. Postaram się teraz wytłumaczyć, o co mi właściwie chodzi.

Ewolucjonizm wyklucza obiektywny sąd moralny

Aby zrozumieć problem ewolucjonizmu w kontekście sądów moralnych, musimy uświadomić sobie, co właściwie oznacza przyjęcie tak zwanej „teorii ewolucji”. Oczywiście nie chodzi nam tu o ewolucję rozumianą jako jakieś drobne adaptacje organizmów w ramach tzw. mikroewolucji. Takie zmiany są nam dobrze znane, można je obserwować in vivo i in vitro, możemy też, przynajmniej po części, zrozumieć ich przyczyny i mechanizmy. Adaptacje zachodzące w ramach mikroewolucji nie są kontrowersyjne. To, co budzi sprzeciw części biologów i wielu zwykłych ludzi, to ogólne, nieempiryczne twierdzenia na temat całego świata roślin i zwierząt w rodzaju „wszystkie organizmy pochodzą od jednego przodka”. Jest to koncepcja zaproponowana wyraźnie po raz pierwszy przez Karola Darwina w połowie XIX wieku. Idea powszechnego wspólnego pochodzenia (universal common ancestry) oznacza, że wszystkie organizmy w historii świata, zarówno istniejące, jak i wymarłe, są połączone fizyczną linią zrodzenia. Zatem każdy jest kuzynem każdego w sensie nie metaforycznym, lecz jak najbardziej dosłownym. Metaforycznie można powiedzieć na przykład, że my wszyscy (ludzie, zwierzęta, rośliny) jesteśmy dziećmi gwiazd (w takim sensie, że pierwiastki budujące organizmy żywe powstały w jądrach gwiazd), ale w teorii makroewolucji chodzi o coś więcej, czyli właśnie o fizyczną ciągłość między wszystkimi organizmami, która nie jest żadną metaforą.

Jak to się ma do problemu oceny moralnej? W przypadku dwóch omówionych zabójstw stwierdziłem, że nie ma znaczenia stopień pokrewieństwa, lecz to, kim (lub czym) jest ofiara. Jeżeli jest człowiekiem, to pozbawienie go życia nazywamy zabójstwem. Wtedy jest to przestępstwo i poważny grzech. Jeżeli jednak jest zwierzęciem, to zwierzę – zgodnie z wizją św. Piotra – można zabić i nawet spożyć. Zgodnie z prawem Boskim i ludzkim rozumem kanibalizm jest niedopuszczalny moralnie, ale spożywanie zwierząt jest neutralne moralnie. Zauważmy jednak, że jeżeli przyjmiemy drzewo życia Darwina (powszechne wspólne pochodzenie), to każdy człowiek, zwierzę i roślina są całkiem dosłownie kuzynami, różni ich tylko stopień pokrewieństwa. Skoro jednak stopień pokrewieństwa nie ma zasadniczego znaczenia dla moralnej oceny czynu, to dlaczego zabicie ślimaka albo węża miałoby fundamentalnie różnić się od zabicia człowieka? Przecież w optyce ewolucjonizmu każde zwierzę, tak jak i każdy człowiek, jest częścią jednej wielkiej rodziny „istot żywych”.

Jak widzimy, powszechny ewolucjonizm usuwa podstawową przesłankę oceny moralnej czynu, ponieważ ocena ta opiera się na uznaniu istnienia trwałych natur (natury ludzkiej, ale także natur zwierzęcych) i zasadniczych różnic między nimi. Tymczasem ewolucjonizm mówiący, że każda natura zmienia się stopniowo w inną naturę, w istocie usuwa samo pojęcie natury. Nie ma więc natury konia, słonia czy psa, ponieważ wszystkie jednostki są jedynie ogniwami pośrednimi między jedną naturą a inną. To zaś prowadzi do pytania o samą definicję człowieka. Czyli do tego, jak rozpoznać, kiedy mamy do czynienia z człowiekiem.

Natura ludzka

Filozoficzna definicja człowieka mówi, że człowiek to zwierzę rozumne. Zatem zawiera ona dwa aspekty ludzkiej natury – cielesny oraz duchowy, czyli istnienie duszy rozumnej w człowieku. Ale w naukach przyrodniczych (które stanowią, na dobre i złe, punkt odniesienia dla prawodawców i większości współczesnych ludzi) posługujemy się inną, to znaczy biologiczną (naukową) definicją człowieka. Z punktu widzenia biologii człowieka formułujemy definicję w oparciu o jego część materialną, czyli ciało. Możemy więc zdefiniować go jako organizm, który posiada ludzki genotyp i fenotyp oraz urodził się z ludzkich rodziców.

Zauważmy jednak, że taka biologiczna definicja ma sens jedynie przy założeniu, że człowiek zawsze pochodzi od człowieka oraz że jego genotyp i fenotyp jest zasadniczo niezmienny. Przyjmując powszechny transformizm gatunkowy, definicja biologiczna człowieka traci swój obiektywny i normatywny charakter, ponieważ człowiek – podobnie jak każdy inny organizm – staje się jedynie ogniwem w długim łańcuchu form życia, z których jedna przechodzi płynnie w drugą. Zatem fakt zrodzenia danego organizmu z ludzkich rodziców wcale nie musi oznaczać, że jest on człowiekiem. Przecież był taki moment, kiedy to jakiś hominid był rodzicem pierwszego „prawdziwego” człowieka. A wcześniej jakaś małpa była rodzicem pierwszego nieludzkiego hominida i tak dalej. Według ewolucjonizmu mutacje stanowią początek nowych gatunków, z kolei mutanty (organizmy, w których mutacje zmieniają fenotyp) mogą być nowymi ścieżkami ewolucyjnymi. Jeżeli tak jest, to ludzie z poważnymi mutacjami (np. osoby upośledzone, z zespołem Downa) etc. wcale nie muszą być ludźmi, ponieważ ich genotyp, a czasem i fenotyp odbiega od ludzkiego. Co więcej, w przypadku osób upośledzonych umysłowo kryterium rozumności może być również podważone jako czynnik wyróżniający człowieka.

Pozostawiam tutaj na boku zupełny brak potwierdzenia empirycznego na transformizm gatunkowy. W historii życia na ziemi, owszem, obserwujemy pojawianie się nowych gatunków i wymieranie starych, ale fakty te wyjaśnia bardzo dobrze chrześcijańska koncepcja stworzenia, której podstawę stanowi biblijne objawienie. Nie ma więc takich „dowodów na ewolucję”, które zmuszałyby nas do przyjęcia powszechnego transformizmu. Wniosek jest taki, że przyjęcie „drzewa życia Darwina” w zasadzie unieważnia biologiczną definicję człowieka i nie daje możliwości określenia, kim jest człowiek. A przecież to biologiczna (naukowa) definicja stanowi podstawę prawodawstwa i systemu etycznego przyjmowanego w społeczeństwie. Brak takiej definicji lub uczynienie jej jedynie definicją pozorną podważa możliwość prawnej ochrony człowieka.

Relatywizm ontologiczny

Nie sądzę, aby większość ideologicznych propagatorów tak zwanych „praw zwierząt” świadomie przeszła ścieżkę rozumowania, którą przedstawiłem w powyższych punktach. Takie rozumowanie świadomie mogli przejść filozofowie tacy jak Peter Atkins czy Peter Singer, dochodząc do logicznego wniosku, że na przykład zdrowe prosię ma większą wartość niż chory noworodek. Jednak niezależnie od tego, czy tego typu wnioski stanowią logiczną konsekwencję przyjętych założeń, czy są raczej formą intuicji wynikającej z ewolucjonizmu, staje się jasne, że ewolucjonizm zawsze prowadzi do pomieszania pojęć i wywrócenia najbardziej racjonalnych standardów moralnych.

Na początku podałem dwa przykłady. Po pierwsze Piotra, któremu Bóg objawił, że może zabijać i spożywać zwierzęta. A po drugie zabójstw, w których stopień pokrewieństwa nie miał znaczenia dla negatywnej oceny tych czynów. Jednak powszechny ewolucjonizm relatywizuje te rzeczywistości. Z jednej strony każe nam traktować zwierzęta jako naszych dalszych kuzynów, czyli nieproporcjonalnie podnosi ich wartość na skali obiektywnej wartości bytów, z drugiej umniejsza człowieka, ponieważ czyni go tylko jednym z ogniw ewolucyjnych. A ponieważ człowiek z biologicznego punktu widzenia jest zwierzęciem, to w ewolucyjnym paradygmacie staje się niczym innym jak tylko zwierzęciem.

Ewolucjonizm prowadzi do relatywizmu ontologicznego, czyli zaburzenia obiektywnej hierarchii bytów, ponieważ łączy się z nominalizmem. Skoro każda jednostka jest ogniwem ewolucyjnym, to staje się niejako osobnym gatunkiem, czyli samo pojęcie gatunku lub osobnej natury redukuje się do jednostki. To zaś oznacza, że wartość bytu trzeba określać zawsze w odniesieniu do jednostki, ponieważ każda jednostka różni się czymś od innych jednostek. W takim ewolucyjnym paradygmacie jest oczywiste, że człowiek sprawny, inteligentny i produktywny ma większą wartość ontologiczną niż człowiek chory czy ułomny. Także sprawne zwierzę, które może się do czegoś przydać, ma większą wartość niż niesprawny człowiek, któremu trzeba nieustannie pomagać. W tym kontekście rozumowanie Petera Singera i jemu podobnych jest jak najbardziej uzasadnione.

Na to nakłada się jeszcze cała sfera emocji, którymi – jak się wydaje – kierują się w dużej mierze aktywiści środowiskowi. W ich myśleniu i działaniu często odzwierciedla się fałszywe współczucie wobec rzekomo „cierpiących” roślin i zwierząt, jednak nie ma współczucia wobec zabijanych dzieci nienarodzonych, ponieważ w takim przypadku mówi się o „prawach kobiet do własnego ciała”. Doszliśmy więc do oczywistego absurdu polegającego na tym, że ścięcie drzewa jest postrzegane jako karalne przestępstwo, a zabijanie nienarodzonych lub starszych, liczone w milionach, jest uważane za prawo człowieka do decydowania o sobie.

Nie twierdzę, że ewolucjonizm stanowi jedyne podłoże ideowe takiej aberracji, ale twierdzę, że stanowi najgłębsze podłoże filozoficzne, nawet jeżeli jest ono nieuświadomione. Zwolennicy „praw zwierząt” zawsze są ewolucjonistami biologicznymi, ale wśród kreacjonistów nie znajdzie się takich postaw. To nie jest jedynie przypadkowa korelacja, to jest przyczynowość zwrotna: ewolucjonizm kształtuje relatywizm moralny, a relatywizm umacnia przekonanie o totalnym ewolucjonizmie. Z drugiej strony kreacjonizm prowadzi do odkrycia obiektywnego porządku w przyrodzie opartego na klasycznym filozoficznym pojęciu hierarchii bytów (scala naturae). Wśród kreacjonistów nie znajdziemy relatywistów moralnych właśnie dlatego, że wiara w stworzenie rozumiane realistycznie jako faktyczne i bezpośrednie działanie Boga w świecie prowadzi do przekonania, że tenże Bóg stwarzając ustanawia obiektywny i istotowo niezmienny porządek rzeczywistości.

Dwa redukcjonizmy

Obecnie obserwujemy dwa redukcjonizmy w odniesieniu do osoby ludzkiej. Jestem przekonany, że ponownie oba te redukcjonizmy mają swoje najgłębsze podłoże w ewolucjonizmie. Przyjrzyjmy się obu.

Według pierwszego z nich człowiek to po prostu „lepiej” wyewoluowane zwierzę. Sam Darwin twierdził, że nie ma istotnej różnicy między władzami psychicznymi człowieka a małpy. Innymi słowy, małpa, pies czy inne ssaki posiadają wszystkie właściwości ludzkie, tyle że w niższym (mniej rozwiniętym) stopniu. Zdaniem Darwina zwierzęta mają inteligencję, komunikują się, mają te same emocje, język, a nawet zmysł moralny. Nie ma tu miejsca na obalanie wszystkich tych tez. Należy tylko zauważyć, że w przypadku zwierząt nie można mówić o inteligencji (w sensie ścisłym), lecz o instynktach. Nie można mówić o języku, lecz bardzo prymitywnej komunikacji, bez możliwości przekazywania (czy nawet pojmowania) abstrakcyjnych pojęć. Wbrew twierdzeniom różnych ideologów, zwierzęta nie tworzą narzędzi ani żadnej sztuki[1]. Oczywiście zwierzęta nie mają żadnego zmysłu moralnego, gdyż działają na mocy zaprogramowanych instynktów, tymczasem człowiek ma rozum i wolę, które umożliwiają mu działanie ponad naturalnymi instynktami. Wszystko to można wykazać na podstawie badań empirycznych, ale dla naszego wywodu ważniejsza jest konkluzja, że ewolucjonizm prowadzi do zredukowania człowieka do jednego ze zwierząt. Zresztą taka była intencja Darwina, który swoją drugą ważną książkę (po „O pochodzeniu gatunków”, 1859) zatytułował „The Descent of Man” (1871), co można przetłumaczyć jako pochodzenie człowieka, ale także jako „zstąpienie” lub „zniesienie” człowieka. To drugie nawiązuje do filozoficznej idei promowanej przez Darwina i jego następców, że człowiek nie jest koroną stworzenia, lecz jednym z ogniw ewolucyjnych.

Przyjrzyjmy się teraz drugiemu redukcjonizmowi. Skoro człowiek nie jest ostatnim dziełem stwórczym, lecz jednym z ogniw ewolucyjnych, to jest jasne, że dalej będzie ewoluował w coś innego. Ponieważ zdaniem ewolucjonistów ewolucja wyposażyła nas w rozum, to teraz my możemy jej pomóc, przyśpieszyć ją poprzez dobór kierowany. Tutaj znajdują swoje filozoficzne podstawy aborcja i eugenika, a w naszych czasach – idea transhumanizmu. Zgodnie z tym przekonaniem naturalne możliwości człowieka można przekroczyć poprzez połączenie człowieka z maszyną. W ten sposób człowiek ma stać się nad-człowiekiem, kimś a-śmiertelnym, mającym jakieś nadludzkie moce intelektualne lub fizyczne. W tej optyce człowiek jest redukowany do maszyny, mózg to po prostu organiczny superkomputer, który można połączyć z komputerem krzemowym lub ewentualnie można sztucznie wytworzyć białkowy komputer, który będzie miał możliwości przekraczające możliwości ludzkiego mózgu.

Futuryści w rodzaju Elona Muska, Raymonda Kurzweila czy Yuvala Noaha Harariego ogłaszają, że już niedługo komputery przekroczą ludzkie możliwości. Jeżeli uda się je połączyć z ludzkim mózgiem, to człowiek osiągnie nadludzkie możliwości poznawcze. Oczywiście całe to myślenie oparte jest na materialistycznym założeniu, że myślenie ludzkie redukuje się do mózgu, że świadomość to po prostu przepływ prądu po neuronach komórek mózgowych. Takie idee wynikają z bardzo prymitywnej filozofii materialistycznej, której zaprzeczali już nawet filozofowie przedchrześcijańscy tacy jak Platon i Arystoteles. Nie trzeba bowiem specjalnego objawienia Bożego, aby dojść rozumowo do wniosku, że coś, co poznaje całą materię i tworzy abstrakcyjne koncepty, samo nie może być materialne, tak jak soczewka, przez którą mają przechodzić wszystkie kolory sama musi być bezbarwna.

Redukcja ciała ludzkiego do maszyny, a mózgu do superkomputera nie wytrzymuje podstawowej krytyki filozoficznej. Niestety jednak takie materialistyczne podejście zdominowało niemal całkowicie myślenie o przyszłości człowieka w mainstreamowych mediach. Futurystom udało się przekierować uwagę ogółu z pytania: Co po śmierci? na pytanie: Jak ocalić cywilizację ludzką w kategoriach kosmicznych oraz jak osiągnąć nieśmiertelność przez postęp naukowy? Materializm i futuryzm proponują alternatywną wizję przyszłości, zgodnie z którą największym zagrożeniem nie jest grzech i panowanie diabła na ziemi, lecz tak zwana „sztuczna inteligencja” i „niezrównoważony” rozwój. A zatem, tak jak Darwin zaproponował alternatywną Księgę Rodzaju, tak też futuryści, technokraci i materialiści proponują obecnie alternatywną Apokalipsę.

Zadanie Kościoła

Nie wydaje się, aby Kościół instytucjonalny obecnie adekwatnie reagował na wyzwanie czasów. Wypowiedzi i działania kolejnych współczesnych papieży zbyt często wychodzą z tych samych materialistycznych przesłanek, na których opierają swoje analizy współcześni „prorocy” przyszłości. Brakuje głosu, który wyraźnie ukazywałby prawdę o Bożej Opatrzności, która zatroszczyła się o planetę w taki sposób, aby nigdy nie zabrakło na niej tego, co ludziom potrzebne do życia.

Obecnie zatem wierzący są wezwani do radykalnego odcięcia się od materialistycznych założeń ewolucjonizmu, świeckiego futuryzmu i naiwnego technokratyzmu. Musimy powrócić do początku, czyli do Księgi Rodzaju, w której Bóg wyjaśnił, jak dokonało się dzieło stwórcze. Ponieważ Bóg jest autorem całego kosmosu i stworzył cały kosmos dla człowieka, to powinniśmy wierzyć, że porządek ten będzie trwał tak długo, jak długo będzie potrzebny człowiekowi.

W kontekście naszych rozważań na temat ludzkiej natury, musimy jeszcze raz wczytać się w słowa Biblii mówiące o stworzeniu roślin i zwierząt „według ich rodzajów”. W konkrecie oznacza to, że Bóg ustanowił porządek i hierarchię bytów, wśród których najważniejsze miejsce na ziemi zajmuje człowiek. Wszystko zostało stworzone dla niego i on został ustanowiony panem stworzenia. Tylko człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boże, co oznacza, że jego wartość fundamentalnie przekracza wartość zwierząt. Tylko człowiek został powołany do nieśmiertelności i faktycznie jest nieśmiertelny ze względu na posiadanie nieśmiertelnej duszy. Zatem świat przemija, a człowiek trwa na zawsze. I dlatego sens jego istnienia jest nieskończenie większy niż sens istnienia jakiegokolwiek zwierzęcia czy rośliny. Ostatecznie trzeba więc powrócić do skądinąd oczywistej prawdy, że to przyroda istnieje dla człowieka, a nie człowiek dla przyrody.

 

O. dr hab. Michał Chaberek OP


[1]    Jeżeli Czytelnik jest zainteresowany wyjaśnieniem, dlaczego zwierzęta wcale nie tworzą narzędzi (w ścisłym tego słowa znaczeniu) odsyłam do mojego tekstu Human Origins Revisited: On the Recognition of Rationality and the Antiquity of the Human Race, „Studia Gilsoniana” 2/2022, s. 249-287.

ARTYKUŁ ZOSTAŁ OPUBLIKOWANY W 6. NUMERZE KWARTALNIKA PCH24.PL

 Kliknij TUTAJ i pobierz

ilustracja_kwartalnik_6_800x460


kwartalnik-Mozdzonek-zwierzeta_02.jpg
Oprac. PCh24.pl

Marcin Możdżonek dla Kwartalnika PCh24.pl: Natura sobie poradzi. Ale człowiek bez jej regulacji – już nie

Oczywiście prawdą jest, że natura poradzi sobie bez ingerencji człowieka. Ale jest jeszcze druga strona medalu. Natura sama sobie poradzi, ale człowiek bez jej regulacji już nie. I to jest właśnie źródło tej manipulacji, które organizacje czy różnego rodzaju aktywiści nam sączą – zauważa Marcin Możdżonek, sportowiec, polityk i myśliwy, prezes Naczelnej Rady Łowieckiej w rozmowie z Piotrem Relichem...Czytaj dalej

 

kwartalnik-zezwierzecenie-swietosc-Skrzypczak_02.jpg
Oprac. PCh24.pl

Między zezwierzęceniem a świętością. Rozmowa z ks. Robertem Skrzypczakiem [KWARTALNIK PCH24.PL]

Problem w tym, że tam, gdzie usunięty zostaje Bóg, a w centrum zainteresowania postawiono człowieka – to człowiek ten wcale nie zyskuje, ale traci. Bez Boga nie ma on już unikalnej wartości; tej, o której mówiliśmy wcześniej. Nic dziwnego, że w świecie pozbawionym Boga coraz większym powodzeniem cieszą się różne nurty związane z apoteozą pokrewieństwa między człowiekiem a zwierzętami - zauważa ks....Czytaj dalej

 

 

Zróbmy to razem!
Będziemy mogli trwać w naszej walce o Prawdę wyłącznie wtedy, jeśli Państwo – nasi widzowie i Darczyńcy – będą tego chcieli. Dlatego oddając w Państwa ręce nasze publikacje, prosimy o wsparcie misji naszych mediów.
Wybierz kwotę: