Polska najemców. Czy własne mieszkanie staje się luksusem?

Przez pokolenia własny dom czy mieszkanie były podstawą niezależności rodziny i zabezpieczeniem na przyszłość. Dziś nawet dobra praca i regularne oszczędzanie często nie wystarczają, by pozwolić sobie na własne cztery kąty. Nie każdy może też liczyć na mieszkanie po rodzicach lub dziadkach. Czy Europa zmierza w stronę społeczeństwa, w którym o zamożności coraz bardziej decyduje nie własna praca, lecz majątek odziedziczony po poprzednich pokoleniach?
Przez stulecia własność prywatna stanowiła jedną z podstaw niezależności rodziny. Posiadanie ziemi, warsztatu czy własnego domu pozwalało nie tylko zabezpieczyć byt, lecz także cieszyć się przynajmniej częściową niezależnością. Człowiek ciężko pracował i oszczędzał nie tylko po to, by utrzymać siebie i najbliższych, lecz także po to, by pozostawić coś po sobie. W ten sposób dorobek jednego pokolenia stawał się fundamentem dobrobytu kolejnego.
Własność jako owoc pracy
Znaczenie własności prywatnej szczególnie mocno podkreślała katolicka nauka społeczna. Leon XIII w encyklice Rerum novarum z 1891 roku pisał:
„Kiedy pracownik wypożycza komuś siły lub swoje zdolności, to pożycza je w tym celu, ażeby uzyskać środki potrzebne do życia i do odpowiedniego utrzymania; przez pracę zatem chce posiąść prawdziwe i doskonałe prawo nie tylko do zapłaty, ale i do użycia jej według uznania. Jeśli więc ktoś, ograniczywszy swe wydatki, poczynił oszczędności i chcąc zabezpieczyć te oszczędności nabył ziemię, wówczas ta ziemia nie jest czym innym jak zapłatą za pracę, tylko w nowej postaci, i dlatego tak nabyta ziemia pozostać winna w jego mocy, jak zapracowana przez niego zapłata. Na tym właśnie polega prawo własności ruchomej i nieruchomej. Zmiana zatem posiadania z prywatnego na wspólne, do której dążą socjaliści, pogorszyłaby warunki życia wszystkich pracowników, pobierających płacę, ponieważ odebrałaby im swobodę używania płacy na cele dowolne, i tym samym także nadzieję i możność pomnożenia majątku rodzinnego i polepszenia losu” (Rerum novarum, 1891 r.).
Warto zwrócić uwagę na sposób rozumowania papieża. Własność nie jawi się tu jako przywilej arystokraty, wielkiego przemysłowca czy finansisty. Przeciwnie, stanowi naturalne przedłużenie pracy zwykłego człowieka.
Oczywiście nie oznacza to, że pod koniec XIX wieku każdy robotnik mógł bez trudu kupić ziemię czy dom. Wielu żyło w nędzy i w warunkach urągających ludzkiej godności. Leon XIII doskonale zdawał sobie sprawę z dramatycznego położenia proletariatu. Mimo to podkreślał, że również człowiek wykonujący ciężką pracę fizyczną powinien mieć możliwość zgromadzenia własnego majątku, a posiadanie go nie powinno być przywilejem zarezerwowanym tylko dla nielicznych. I widział w tym coś możliwego do realizacji, nawet w trudnych czasach.
W Polsce o mieszkanie coraz trudniej
Wiele wskazuje na to, że mimo wzrostu poziomu życia, pod względem możliwości zakupu własnej nieruchomości wypadamy gorzej niż w czasach II RP. Według szacunków (Historia.org.pl) koszt budowy domu w relacji do przeciętnych zarobków był w 1934 roku o 4–14 proc. niższy niż na początku lat 20. XXI wieku. W przypadku mieszkań w dużych miastach różnica jest jeszcze większa.
Przed wojną na 50-metrowe lokum mieszkaniec Warszawy pracował przeciętnie 46 miesięcy, a dziś jest to nawet 72 miesiące. A zatem w 2021 na własne mieszkanie trzeba było pracować o około 57 proc. dłużej niż przed wojną, choć w tańszych dzielnicach różnice mogą być niższe. A w ostatnich latach ceny w większości kraju jeszcze wzrosły.
Mieszkalnictwo w PRL i dziś
Co ciekawe, w okresie międzywojennym, a potem jeszcze przez wiele lat w PRL, na terenach wiejskich i w mniejszych miejscowościach domy często budowano własnym sumptem. Prace trwały nieraz wiele lat. Pomagali krewni, sąsiedzi i znajomi. Właściciel sam wykonywał część robót, zdobywał materiały i przeznaczał na budowę oszczędności gromadzone przez długi czas.
Z kolei w miastach w czasach PRL znaczną część mieszkań przydzielano administracyjnie, a swobodny obrót lokalami pozostawał ograniczony. Na przydział nieraz czekało się latami, a rynek kredytów hipotecznych w dzisiejszym rozumieniu w praktyce nie istniał. Porównywanie tamtych realiów z obecną sytuacją jest więc trudne.
Po transformacji ustrojowej mieszkania stały się łatwiej dostępne na wolnym rynku, lecz dla wielu kupujących ich nabycie oznaczało konieczność zaciągnięcia wieloletniego kredytu hipotecznego. Wiele wskazuje na to, że ceny mieszkań wzrosły w relacji do zarobków, choć analitycy nie są w tej kwestii zgodni. Z raportu Politechniki Wiedeńskiej opublikowanego w 2026 roku wynika, że Polska zajmuje ostatnie miejsce wśród 31 badanych państw europejskich pod względem dostępności mieszkań na kredyt. Przy 30-letnim kredycie i racie nieprzekraczającej jednej trzeciej średnich zarobków możliwy jest zakup mieszkania o powierzchni najwyżej 50 m kw.
Nie oznacza to bynajmniej, że w innych krajach Europy jest różowo. Przeciwnie. W wielu europejskich miastach nawet osoby z wyższym wykształceniem i przyzwoitymi dochodami mają trudności z zakupem własnego mieszkania. Jak wynika z raportu Eurofound, od 2010 roku ceny mieszkań w Unii Europejskiej wzrosły średnio o 55,4 proc., a czynsze o 26,7 proc. W niektórych państwach nieruchomości wzrosły nawet ponad trzykrotnie. Problem jest szczególnie dotkliwy w dużych miastach, które oferują najwięcej miejsc pracy i lepsze perspektywy rozwoju zawodowego.
Najbardziej poszkodowani są młodzi Europejczycy w wieku od 18 do 39 lat. Ich zarobki są zazwyczaj niższe niż osób starszych, a zatrudnienie częściej ma charakter tymczasowy lub niestabilny. W wielu państwach nawet osoby osiągające średnie wynagrodzenie mają poważne trudności ze znalezieniem przystępnego cenowo mieszkania w mieście. Zakup własnego lokum również staje się coraz większym wyzwaniem ze względu na konieczność zgromadzenia znacznego wkładu własnego i uzyskania kredytu hipotecznego.
Konsekwencje wykraczają daleko poza finanse. Młodzi ludzie często są zmuszeni mieszkać z rodzicami lub krewnymi, choć woleliby się usamodzielnić. W efekcie trudności mieszkaniowe odbijają się na ich zdrowiu i samopoczuciu, a także życiu rodzinnym. Brak stabilnych warunków mieszkaniowych nie sprzyja bowiem podejmowaniu decyzji o małżeństwie i dzieciach.
Trudniej samemu dojść do majątku
W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera majątek odziedziczony po rodzinie. Kto otrzyma mieszkanie lub środki na jego zakup, może rozpocząć dorosłe życie bez ciężaru wysokiego czynszu czy wieloletniego kredytu. Nie ma w tym nic złego. Przeciwnie, przekazywanie majątku dzieciom jest zgodne z naturalnym porządkiem rzeczy.
Znaczenie rodzinnego majątku potwierdzają dane OECD. W 2023 roku w europejskich krajach należących do tej organizacji osoby w wieku 38–46 lat, których rodzice posiadali własne mieszkanie, miały o 18,7 proc. większe szanse na posiadanie własnego lokum niż ich rówieśnicy wychowani w rodzinach najemców. W 2011 roku przewaga ta wynosiła jeszcze 12,7 proc.
Obecnie mimo wysiłku i systematycznej pracy wielu młodych pozostaje w tyle za rówieśnikami, którzy otrzymali mieszkanie od rodziny. Zanim zgromadzą wkład własny i spłacą wieloletni kredyt, inni mogą już pomnażać odziedziczony majątek. Samodzielne osiągnięcie ekonomicznej niezależności staje się coraz trudniejsze.
Technologia umożliwia dziś życie na poziomie niewyobrażalnym w czasach Leona XIII czy II RP. Mamy niemal nieograniczony dostęp do wiedzy i kultury, lecz paradoksalnie zdobycie własnego mieszkania jest dla wielu ludzi równie trudne, a nawet trudniejsze niż w minionych dekadach. Na naszych oczach powstaje ład neofeudalny. Korzystają na nim biznesmeni kupujący mieszkania na wynajem, banki wiążące ludzi wieloletnimi kredytami oraz korporacje, których pozycję wzmacnia finansowa zależność pracowników. Człowiek obciążony wysokimi ratami nie odejdzie przecież z pracy, kiedy zechce. Nie będzie też stawiać twardych warunków ani stanowczo domagać się podwyżki. A pracodawca dobrze o tym wie.
Kurczy się klasa średnia, rozumiana nie jako grupa osób osiągających przeciętne dochody, lecz jako warstwa ludzi posiadających własny majątek i cieszących się względną niezależnością ekonomiczną. Brak stabilności mieszkaniowej zniechęca ponadto do zakładania rodzin. W efekcie problem mieszkaniowy pogłębia kryzys społeczno-gospodarczy Europy, w tym Polski.
Stanisław Bukłowicz






